İradəni Gücləndirmə Yolları

İradə anlayışı ümumilikdə “istəmək” və “arzulamaq” mənasında işlədilir. Amma daha dərin və terminoloji baxımdan yanaşdıqda, iradə — insan nəfsinin doğru bildiyi bir işi həyata keçirmək üçün qərar verməsi, həmin istiqamətə yönəlməsi və bu niyyətin insana özündən fərqli davranışları ortaya çıxartmağa imkan verən bir güc kimi formalaşması deməkdir. Bu anlayış, fayda əldə etmək inancından sonra yaranan meyillə birlikdə ağıllı seçimləri də əhatə edir. Bütün bu izahları bir yerə topladıqda aydın olur ki, iradə insanı insan edən, onun mənəvi gücünü davam etdirən və insanlığın mahiyyətini ortaya qoyan əsaslı bir anlayışdır. Allah (azzə və cəllə) bizə cüzi iradə vermişdir. Əgər bu iradəni Allahın razılığı istiqamətində istifadə ediriksə, insan olaraq qalırıq. Əksinə, bu iradəyə sahib çıxmasaq, onu zəiflədib fəaliyyətsiz hala gətirsək, getdikcə insanlığımızdan uzaqlaşırıq. Bu baxımdan desək, “insan iradəsiylə insandır” və biz, nə qədər iradəmizə sahibiksə, o qədər də insanlığımızı qorumuş oluruq. Mərhum Nurəddin Topçunun “Zamanımızın problemi nə texnologiya, nə atom, nə də siyasət problemidir; zamanımızın əsl problemi iradə problemidir” – fikri də bu mənəvi əlaqəni qısa və təsirli şəkildə ifadə edir. İlk insan və peyğəmbər Həzrət Adəmin (ə.s) qadağan olunmuş meyvəni iradəsi ilə yeməsi, sonra peşman olub tövbə etməsi, dünya həyatını iradəsi ilə yaşayaraq imtahanı tamamlaması — iradənin insan həyatında nə qədər mərkəzi rol oynadığını göstərən əhəmiyyətli bir nümunədir.

İradənin tərbiyəsi və gücləndirilməsi prosesinə keçmədən əvvəl nəzərə alınmalı beş mühüm prinsip vardır:

1. Özünü tanımaq: Qabiliyyətlərimizi və zəif tərəflərimizi açıq şəkildə tanımaq, iradə üzərində işləməyə başlamağın ən əhəmiyyətli mərhələsidir.

2. Tələsməmək və prosesi dərk etmək: İradə birdən-birə formalaşmır. Bu, zamanla inkişaf edən və davamlılıq tələb edən bir prosesdir.

3. Qətiyyətli və israrlı olmaq: Dəfələrlə sınaqdan keçsə belə, hər dəfə yenidən eyni əzm və ruhla başlamaq lazımdır. Əsl müvəffəqiyyət təkcə bacarmaqda deyil, təslim olmamaqdadır.

4. Ümidini itirməmək: “Mən bacarmaram” düşüncəsi əvəzinə, “Bu dəfə mütləq bacaracağam” əzmi iradəni oyadan əsas səbəblərdəndir.

5. Gecikmədən başlamaq: Uyğun zaman və imkan yaranan kimi dərhal addım atmaq lazımdır. Davamlı təxirə salma, xüsusilə gənclər üçün ciddi mənəvi və praktiki fəsadlar doğura bilər.

Bu əsas anlayışlar yerinə oturduqdan sonra iradəni gücləndirmək məqsədilə atıla biləcək mühüm addımlar aşağıdakılardır:

1. İmanı möhkəmləndirmək: İman, insanı hər bir müsbət addıma təşviq edən əsas dayaq nöqtəsidir.

2. Halallar ilə kifayətlənməyi öyrənmək: Haramların siyahısını tutmaq yerinə, İslamın icazə verdiyi geniş halal çərçivədə yaşamağı öyrənmək və ona razı qalmaq daha sağlam bir yanaşmadır.

3. Dava şüurunu daim diri saxlamaq: Bir məqsəd, bir missiya daşıdığımızı unutmayaraq, yorğunluq və boşluq hiss etdikdə bu şüuru yenidən oyatmağa çalışmalıyıq.

4. Real hədəflər qoymaq: Hədəflərimiz bacarıqlarımıza və mövcud həyat şəraitimizə uyğun olmalıdır. Məsələn, heç kitab oxumayan biri dərhal yüz səhifəlik planla deyil, əvvəlcə on səhifə ilə başlamalıdır. Azdan başlamaq, çoxa aparan ən sağlam yoldur.

5. Boş vaxtları faydalı işlərlə doldurmaq: Boşluqları gözəl işlərlə doldurmaq və bu zamanlar üzərində iradə təlimi aparmaq güclənməyə dəstək olar.

6. Əvvəlcə vacibləri yerinə yetirmək, sonra nafilələri canlandırmaq: İbadətdə də iradəni inkişaf etdirməyin yolu əvvəl vacib əməllərə önəm verməkdən, daha sonra isə nafilələrlə ruhu dərinləşdirməkdən keçir.

7. Kökümüzlə bağlarımızı möhkəmləndirmək: Tarixdə iz qoymuş, bu yolda böyük iradə sərgiləmiş İslam öndərlərini tanımaq və onlarla mənəvi bağ qurmaq motivasiya mənbəyi ola bilər.

8. Saleh və doğru yoldaşlar qazanmaq: İradə inkişafı təkbaşına çətin bir yoldur. Bu səbəbdən Allahı xatırladan, haqqı və səbiri tövsiyə edən dostlarla birgə olmaq çox önəmlidir.

9. İnfaq etmək: İnfaq — yəni başqaları ilə paylaşmaq — daxili nifaqı və mənəvi xəstəlikləri aradan qaldırmağa yardım edən mühüm bir vasitədir.

10. Səbirlə yol getmək: İradə bir anda formalaşan bir keyfiyyət deyil. Bəzən bir zəiflik aradan qalxsa da, başqa bir zaman təkrar ortaya çıxa bilər. Ona görə də, daima ayıq və səbirli olmaq vacibdir.

Nəticə etibarilə, insanın iradəsi onun şəxsiyyətinin və mənəviyyatının əsas sütunlarından biridir. İradəmizə sahib çıxmaq, onu tərbiyə etmək və inkişaf etdirmək yalnız fərdi deyil, həm də ictimai məsuliyyət daşıyan bir vəzifədir. Unutmamalıyıq ki, insan olaraq dəyərimiz və mövqeyimiz iradəmizə göstərdiyimiz münasibətlə düz mütənasibdir.