Allahı Təqdir Etmək və İnsan Sonsuzluğu

Allah’a Qadiri-Mütləq kimi inanmaq

Sufi düşüncəsində Allah, təkcə şəriət yolu ilə çatılan bir hədəf deyil; eyni zamanda həyatın içində hər an var olan, təsir edən, yön verən bir fəal varlıqdır. “Lə iləhə illəllah” ifadəsinin dərindən qavranması da bu anlayışın əsasını təşkil edir. Burada tövhid, yalnız riyazi bir birlik deyil, Allahın hər şeyə qadir, istədiyini həyata keçirə bilən bir iradə sahibi kimi dərk edilməsini ehtiva edir.

İnsanın həyatdakı təcrübələri də onu bu həqiqətə doğru aparmalıdır. Çünki insan öz acizliyini, iradəsinin tam işləmədiyini və başqalarının da istədiklərinin hər zaman gerçəkləşmədiyini gördükcə, bu hadisələrin arxasında daha üstün bir iradənin – Allahın iradə və qüdrətinin – olduğunu dərk etməyə başlayır. Əgər həyatımız yalnız insan uğurlarını və arzularını tərənnüm etməklə keçirsə, deməli, həyatla Allahın iradəsi arasındakı dərin əlaqəni hələ tam anlamamışıq.

Həyatın idarəedilməzliyi və ilahi qüdrətin zahiri

Gerçək budur ki, dünya heç vaxt tam istədiyimiz kimi getmir. İnsanlar, dövlətlər, cəmiyyətlər müəyyən arzularla planlar qurur, amma nəticələr çox vaxt bu arzularla üst-üstə düşmür. Məsələn, Fironun Hz. Musanı (ə.s) öldürmək istəməsinə baxmayaraq, Musa elə onun sarayında böyüyür. Bu isə bizə göstərir ki, görünənlərin arxasında daha yüksək bir qüvvə – ilahi iradə vardır. İnsan düşünür ki, hər şey öz seçimi və istəyi ilə formalaşır, lakin dəyişən bu vəziyyətlər göstərir ki, həyat əslində bizim deyil, həyat Onun iradəsi daxilində hərəkət edir.

İlahi qüdrətin bənzətmələri: Ovuc, əl və barmaq

İslam ənənəsində Allahın qüdrətini təsvir etmək üçün simvolik ifadələrə geniş yer verilir. Ovuc içi – Allahın kainatı necə nəzarətində saxladığını göstərmək üçün istifadə olunur. Yer və göy Onun “ovuc” içindədir və insan da bu ovucun içində yer alır. “Əl” – gücün simvoludur. Məsələn, “Biyədikəl xayr” – “Bütün yaxşılıq Sənin əlindədir” – ifadəsi gücün və xeyirin mənbəyinin Allah olduğunu göstərir. Peyğəmbərimizin (sav) “Qulun qəlbi Rəhmanın iki barmağı arasındadır” (Tirmizi) sözləri isə Allahın insan qəlbinə necə incə müdaxilə etdiyini izah edən bir metaforadır. Bu bənzətmələrin hamısı Allahın iradəsinin və qüdrətinin hər şeyin fövqündə olduğunu anlatmaq məqsədi daşıyır.

İnsan və sonsuzluq: Özünü tanımaq – Allahı tanımaq

Bu mövzuda toxunulan ən mühüm fikirlərdən biri də budur: “Özünü tanıyan, Allahı tanıyar. Allahı tanıyan isə həqiqətən hər şeyi bilər.” Bu ifadə, insanın daxilində bir növ sonsuzluq potensialının mövcud olduğunu göstərir. İnsan öz istedad və bacarıqlarının sərhədlərini heç vaxt tam mənada dərk edə bilmir. Buna görə də, insan həyatı boyunca özünü tanımaq üçün sanki dayanmadan qaçır – özü-özünə doğru bir qaçış. Bu yolculuq – düşünmək, fərqində olmaq, anlam vermək – insanın öz sonsuzluğunu hiss etməsi və bu hiss vasitəsilə Allahın sonsuz varlığı ilə əlaqə qurmasıdır. Burada məqsəd insanla Allahın bərabərliyi deyil, əksinə, insanın öz sonsuzluğunda Allahın sonsuzluğunun təcəllisindən bir parıltı görməsidir.