Duha Surəsi: İnsanlığın Universal Halı

Qurani-Kərim, əsl mahiyyəti etibarilə bir zikr, yəni xatırlatma və yenidən dərk etmə kitabıdır. Hər hansı bir dövrə və ya şəxsə xas olduğu düşünülən bəzi ayə və surələr, əslində daha geniş və ümumbəşəri bir məna daşıyır. Duha surəsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və yalnız Həzrət Peyğəmbərə (s.ə.s) deyil, bütövlükdə insana xitab edən bir üslubla ön plana çıxır.

Duha surəsinin insana dair mesajı

Duha surəsinə sadəcə Peyğəmbərin (sav) həyatındakı keçici bir ruh halının təsviri kimi baxmaq məhdudlaşdırıcı bir yanaşmadır. Bu surədə əks olunan duyğular – tərk edilmək qorxusu, əlaqənin qopma ehtimalı, Allahın razılığını itirmək kimi narahatlıqlar – əslində hər bir insanın yaşaya biləcəyi mənəvi vəziyyətlərdir. Surənin başlanğıcında qeyd olunan “Rəbbin səni tərk etmədi və sənə darılmadı” (Mə vədda’əkə Rabbukə və mə qalə) ayəsi, iman həyatının əsas ümid sütunlarından biridir. Hər nə qədər insan bəzən özünü tərk edilmiş, səssizliyə düşmüş hiss etsə də, Allah bəndəsini unutmur və ona küsmür. Allahla insan arasındakı bağ, düşündüyümüzdən qat-qat sabit və köklüdür – bu, sadəcə bir hiss və ya psixoloji hal deyil, varlığımızın mahiyyətindən doğan ontoloji bir bağlılıqdır.

Nemətlərin xatırladılması və ayələrin yenidən təfsiri

Surədə Peyğəmbərə (sav) verilən bəzi nemətlərin sadalanması, bu nemətlərin hər bir insan üçün keçərli olan ümumi halları təmsil etdiyini göstərir. Ənənəvi izahların bir qədər kənarına çıxaraq, bu ayələr aşağıdakı şəkildə yenidən düşünülə bilər:

• “Səni yoxsul görüb zəngin etmədimi?!” – Ayənin ənənəvi təfsirində bu ifadə maddi rifahla əlaqələndirilir. Halbuki, İslam düşüncəsində əsas yoxsulluq, maddi çatışmazlıqdan daha çox mənəvi qıtlıq – nankorluq və küfrdür. Əslində insan daim Allahın mərhəmətinə möhtacdır. “Fəqir” olmaq, sadəcə sosial-iqtisadi bir vəziyyət deyil, ontoloji bir haldır. “Zənginlik” isə, Allahın lütf etdiyi iman, elm, mərifət və mənəvi güvən kimi dəyərlərlə ölçülür.

• “O səni yetim görüb sənə sığınacaq vermədimi?!” – Peyğəmbərin (sav) yetimliyi yalnız tarixi bir vəziyyət deyil; yetimlik bəşəri bir hal kimi də dəyərləndirilməlidir. İnsan, varlıq baxımından daim bir növ tənha və ehtiyac içindədir. Bu təkliyi ancaq Allahın mərhəməti doldura bilər. Bir yetim gördükdə ona mərhəmət göstərmək gözəldir, lakin eyni zamanda öz daxili yetimliyimizi – köksümüzdəki boşluğu da unutmamalıyıq.

• “Səni çaşqın halda görüb doğru yola yönəltmədimi?!” – Əgər hidayət tam və qəti bir məqam olsaydı, gündəlik namazlarımızda “Bizi doğru yola yönəlt” (İhdinəs-siratəl-müstəqim) duasını niyə daim təkrarlayardıq? Bu, hidayətin bir proses olduğunu göstərir. İnsan ruhu daim istiqamətə ehtiyac duyur və bu ehtiyac, Allahla münasibətin qopacağına dair içimizdəki qorxudan doğur.

Bu ayələr və onların belə bir oxunuşu bizə bir daha göstərir ki, Allah insanı heç vaxt başlı-başına buraxmaz; O, bəndəsini daima əhatə edir və qoruyur.

Allah rızası və münasibətin təməli

İbadəti “Allahın rızasını qazanmaq” məqsədilə etdiyimizi söylədikdə, bəzən bu ifadə yanlış bir təəssürat da doğura bilər: sanki Allah bəndəsinin itaətinə möhtacdır və onun razılığını almaq üçün çalışmaq məcburiyyətindəyik. Bu, Allahı – haşa – zəif, qəzəbli və bəndəsinin hörmətinə ehtiyacı olan bir varlıq kimi qavramağa səbəb ola bilər. Halbuki, Qurani-Kərimdə bizə göstərilir ki, Allah insana küsülü deyil, heç vaxt da küsməmişdir. Allahın rızasından bəhs edərkən, ilk növbədə Onun bizə qarşı sonsuz mərhəmətini və əbədi şəfqətini unutmamalıyıq.