İslam Mədəniyyətində Ailə

İnsan, əslində zəif bir varlıqdır. Onun güc, sərvət, məqam kimi dün­yəvi dəyərləri bu zəiflik qarşısında əslində heç bir həqiqi dəyərə sahib deyil. Hər şey, ancaq insanla bağlı olduqda bir məna qazanır. Xüsusilə də, XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəlində geniş yayılan “həqiqət yoxdur, yalnız güclülərin maraqları var” iddiasının necə əsassız və dayanıqsız olduğunu 2020-ci ildə bir virus belə göz önünə sərdi. Bu zəiflik təkcə fərdin acizliyini göstərmir, həm də ailə anlayışının nə üçün bu qədər əhəmiyyətli olduğunu aydın şəkildə ortaya qoyur.

İnsanın İlk Yuvası: Ana Bətni

İnsan dünyaya gəldiyi andan etibarən digər canlılarla müqayisədə ən zəif vəziyyətdə olur. Bir quş belə insandan daha tez öz ayaqları üstündə dura bilir. İnsan övladının yeriməsi üçün təxminən bir il, danışması üçün ən azı bir-iki il, öz ehtiyaclarını aydın şəkildə ifadə edə bilməsi üçün bir neçə il, bir peşə öyrənib icra etməsi üçün isə on illərlə vaxt lazımdır. Bu zəifliyə qarşı Allah Təala insanı yaradarkən onun üçün bir sığınacaq – bir yurd hazırlayıb. Bu yurdun ilk qapısı “Rəhim”, yəni ana bətnidir. İnsan dünyaya gəldikdən sonra isə ətrafındakı mühit – ailə və qohumlar “siləyi rəhim” adlanır. Bu bağ, insanın orqanik olaraq bağlı olduğu qohum dairəsini əhatə edir.

Təbii Bağların Qorunması və Geniş Ailə

Ən güclü “siləyi rəhim” bağı ana ilə uşaq arasındadır. Bu, sadəcə insana deyil, bütün canlılara məxsus olan təbii bir instinktdir. İslam dini, insanda fitri olaraq mövcud olan bu qoruma instinktini qaydaya salır, sistemə oturdur. Beləcə, qan bağı ilə bağlı insanlar sadəcə bir-birini qorumaqla kifayətlənmir, eyni zamanda cəmiyyətin daha geniş bir dayanışma şəbəkəsinin üzvünə çevrilir. Bu şəbəkə təkcə ata, ana, uşaqla bitmir; qohumlar, qonşular, məhəllələr, kəndlər və şəhərlər bir-birini qoruyan geniş bir ailə modelinə çevrilir.

Ailə və İslamın Əsas Məqsədləri

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bütün aləmlərə rəhmət olaraq göndərilib. Onun gətirdiyi şəriətin məqsədlərindən biri də canın, malın, ağlın, dinin və nəsilin qorunmasıdır. Nəsilin sağlam və məqbul şəkildə davamı isə ailə mühiti vasitəsilə mümkündür. İnsanı sadəcə bir bioloji varlıq kimi qorumaq deyil, onun Allahla bağını, həyatdakı məqsədini anlamasına, başqa insanlarla münasibətlərini düzgün qurmasına imkan verən yeganə mühit məhz ailədir.

Ailənin Təməli: Nikah, Sevgi və Mərhəmət

İslam mədəniyyətində ailənin əsası bir qadınla bir kişi arasında bağlanan nikah müqaviləsidir. Qurani-Kərimdə Rum surəsinin 21-ci ayəsində Allahın möcüzələrindən biri olaraq insanların öz növlərindən yoldaşlar yaratması qeyd olunur. Bu yoldaşlıqda insanlar bir-birində rahatlıq tapır, aralarındakı münasibət isə sevgi (məvəddət) və mərhəmət (rəhmət) üzərində qurulur. Müasir dünyada bu həqiqət tez-tez gözardı edilsə də, insanın kişi və qadından ibarət olduğu gerçəyi dəyişmir. Bu sevgi və mərhəmət nikah vasitəsilə qanuni və ibadət sayılan birgə yaşayış formasına çevrilir.

Yuva: Maddi və Mənəvi Bir Qorunacaq

Ailə yuvası həm fiziki (ev, məkan), həm hüquqi (nikah qaydaları) və həm də mənəvi (sevgi, hörmət) tərəfləri olan bir sığınacaqdır. Fiqh kitablarında ailənin necə qurulacağı, tərəflərin hüquq və vəzifələri geniş şəkildə izah olunur. Nikahın əsas şərtlərindən biri də elan edilməsidir. Əksər hallarda bu, toy mərasimləri ilə həyata keçirilir ki, ailənin qurulduğu ictimaiyyətə açıq şəkildə bildirilsin.

Övladlar: Sevgi və Mərhəmətin Meyvəsi

Ər-arvad arasındakı sevgi və mərhəmətin ən gözəl bəhrəsi övladlardır. Uşaqlar ailə içində tam təhlükəsiz bir mühitdə dünyaya gəlir, əsl insana məxsus dəyərləri burada öyrənir. Azanın körpənin qulağına oxunması, ilahilər və duaların öyrədilməsi uşağın dini şüurla böyüməsinə zəmin yaradır.

Geniş Ailə və Miras Əlaqəsi

İslamda ailə anlayışı yalnız nüvə ailə ilə (ata, ana və övlad) məhdudlaşmır. Əksinə, babalar, nənələr, dayılar, əmilər, xalalar, bibilər və onların övladları da bu geniş ailəyə daxildir. İslam hüququndakı miras (fəraiz) qaydaları da bu geniş ailə bağlarına əsaslanır. Miras məsələləri qohumlar arasında nizamı təmin edir və insan dünyadan köçdükdən sonra belə ailə üzvlərinin bir-biri ilə əlaqəsini gücləndirir. Müasir dünyada işçi sinifinə məhdudlaşdırılan nüvə ailə modeli aristokrat təbəqələr tərəfindən əslində tətbiq olunmur; onlar geniş ailə bağlarını qoruyurlar.

Ailə və İmtahan: Fitnə Anlayışı

Qurani-Kərimdə övladların və yoldaşların “fitnə” (imtahan) adlandırılması onların insan üçün bir sınaq vasitəsi olduğunu göstərir. Bu, mənfi bir mənzərə deyil; əksinə, insanın intizamlı və saleh bir həyat qurması üçün bir fürsətdir. İnsanın ətrafında nə qədər çox insan olarsa, imtahanı da bir o qədər rəngarəng və dəyərli olar. Bu sınağı uğurla keçənlər başqalarına nümunə və yol göstərici olur. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) həyatı da bunun ən gözəl sübutudur.