İslami Əxlaq və Cəmiyyətdəki Yansımaları

Əxlaqın əsası: Allah şüuru

Əxlaq insan davranışlarının və həyat tərzinin Yaradan qarşısında məsuliyyət hissi ilə tənzimlənməsidir. Bu məsuliyyət yalnız Rəbbimizə deyil, həm də digər insanlara qarşı olan haqları və öhdəlikləri də əhatə edir. Halbuki, sırf etik yanaşma insanlar arasında qarşılıqlı maraqların və gözləntilərin tarazlanması kimi daha nisbidir. Əsl əxlaqın kökündə insanın Allahı tanıması və Onun qarşısında məsuliyyət hiss etməsi dayanır. Əgər bir insan Allahı görməzdən gələrək “yaxşılıq” edirsə, bu yaxşılıq yalnız şərtlər mövcud olduqca qalır, o şərtlər dəyişəndə isə itib gedir. Məsələn, valideyninə hörmətsiz olan birinin başqa insanlara qarşı “hörmətli” davranışı şübhə doğurur, çünki bu davranışın arxasında maraq ola bilər və maraq bitəndə yaxşılıq da yox olar. Hər bir nemətin Allahdan gəldiyini anlamaq, əxlaqın başlanğıc nöqtəsini imanla bağlayır. Allahı tanımayan bir insanın yaxşılığı isə, əslində, müvəqqətidir. Məsələn, kamera yoxdursa qırmızı işıqda keçən və ya qanunda boşluq görəndə haram mala əl uzadan biri, Allah qorxusu olmadıqda əxlaqi məsuliyyət hiss etməz.

Əxlaqi dəyərlər və Qurandakı əksləri
Qurani-Kərimdə Allah bəndələrini davamlı olaraq Öz razılığını qazanmağa dəvət edir. “Rəbbinizin məğfirətinə və genişliyi göylər və yer qədər olan cənnətə tələsin” (Ali İmran, 133) ayəsi bunu çox gözəl ifadə edir. Bu yarış əsasən təqva sahiblərinə məxsusdur. Təqva əhli Allahın qoyduğu qadağalardan çəkinir və əbədi, yox olmayan bir nəzarətə – Allahın görüb-bilməsinə inanır.

Quranda təqva sahiblərinin bir neçə əxlaqi xüsusiyyəti xüsusilə vurğulanır:

• İnfaq (Səxavət): Təqvalılar varlılıqda da, çətinlikdə də Allah yolunda xərcləyirlər. Bu, sadəcə pul verməklə məhdudlaşmır – kiməsə bacarıq öyrətmək, yükünü yüngülləşdirmək, zülm etməkdən əl çəkmək, hətta bir gülümsəmə belə infaq sayılır. Bu səxavət mal sevgisinə baxmayaraq, Allah sevgisi naminə ediləndə məna qazanır. Sekulyar baxışda isə insanın malını başqası üçün qarşılıqsız xərcləməsini izah edəcək bir dəyərləndirmə yoxdur.

• Qəzəbi udmaq: Təqva əhli qəzəbini udur. Dünyəvi etikada qəzəbə nəzarət adətən şəxsi fayda və ya cəmiyyət balansı üçün əsaslandırılır. Amma Quranda bu, birbaşa Allahın məğfirətinə bağlanır. Hz. Əbu Bəkr (r.a.) qızı Hz. Aişəyə böhtan atan Mistahı bağışlamadıqda nazil olan ayə açıqca göstərir: “Allahın sizi bağışlamasını istəmirsinizmi?” (Nur, 22). Hz. Əbu Bəkr də Allah rızası üçün Mistahı yenə də himayəyə alır.

• Pisliyi yaxşılıqla dəf etmək: Qurana görə mömin pisliyi yaxşılıqla dəf edər. Pisliyə yaxşılıqla cavab veriləndə bəzən düşmən səmimi bir dosta çevrilə bilir. Tarixdə buna aid çoxlu nümunələr var.

Peyğəmbər əxlaqı və Quran
Hz. Aişəyə (r.a.) Rəsulullahın (sav) əxlaqı haqqında soruşulduqda, “Onun əxlaqı Quran idi” (Müslim, Nəsai) deyib. Quranda “əxlaq” sözü yalnız bir dəfə işlənib və bu da Peyğəmbərimiz (sav) üçün istifadə olunub: “Həqiqətən sən böyük əxlaq üzrəsən” (Qələm, 4). Bu, Allahın Peyğəmbərimizin (sav) ortaya qoyduğu həyat tərzini bəyəndiyini göstərir. Peyğəmbərimiz insanlarla münasibətdə həlim və mehriban idi, lakin Allahın əmr və qadağaları məsələsində əsla güzəştə getməzdi. Bu, insanın Yaradan qarşısında tam məsuliyyətini dərk etməsinin nümunəsidir.

İnsan fitrəti və nəfsi tərbiyə etmək
Quran insanın yaradılışındakı zəif cəhətləri gizlətmir: “Həqiqətən insan tələsik və səbirsiz yaradılıb. Ona zərər toxunsa, ah-nalə edir, xeyir gəlsə xəsislik edir” (Məaric, 19-21). Bu instinktiv zəiflikləri yalnız Allah qarşısında məsuliyyət şüuru ilə idarə etmək mümkündür.

Allah insana bu zəiflikləri aşmaq üçün yollar göstərib:

• Namaz: Namaz insanı çirkin və pis işlərdən çəkindirən əsas ibadətdir. Namaz həm Yaradanla görüşmək, həm də məsuliyyəti təzələmək imkanıdır.

• Zəkat və İnfaq: Mal-dövlətin müəyyən hissəsini ayırmaq, ehtiyacı olana vermək insanın öz nəfsinə hakim olmasının göstəricisidir.

• Axirət inancı: Hesab gününə inanmaq insanı davranışlarına görə məsuliyyət daşımağa sövq edir.

• Ölümü xatırlamaq: Şəhvət və ehtirası cilovlamaq üçün ölümü yaddan çıxarmamaq güclü vasitədir.

• Dəstəmaz: Mənəvi təmizliklə yanaşı, ruhi nəzarətin də vasitəsidir.

Həyatda əxlaqın tətbiqi və çətinliklərə münasibət

• Başqalarının əxlaqsızlığına qarşı mövqe: Quran, əxlaqsız davranış edənlərlə oturmamağı tövsiyə edir. Amma bu, onlardan tamamilə uzaqlaşmaq anlamına gəlmir. Məqsəd hikmətlə və gözəl sözlə nəsihət etməkdir.

• Qəzəbi udmağın çətinliyi: Zülmə məruz qalan haqlı olaraq haqqını tələb edə bilər. Əgər dünyada haqq yerinə yetməzsə, axirətdə Allah onun zəmanətçisidir. Ən təhlükəlisi zülmə uğramaq deyil, zülm edən olmaqdır. Allah heç bir bəndəni gücü çatmayacaq bir vəziyyətə salmaz.

• Əxlaqı hər yerdə yaşatmaq: Namazın vaxtında qılınması insanı harada olursa-olsun öz əxlaqı ilə ortama daşıyır və pisliklərdən qoruyur. Əxlaqı yaşatmaq üçün Allahın əmr və qadağalarına bütövlükdə riayət etmək şərtdir.

• Düşmənə qarşı mövqe: İslam əxlaqı müsəlmanlara tarix boyunca güc və mədəniyyət qazandırıb. Bu günki işğal və istismarların kökü, müsəlmanların öz dəyərlərindən uzaqlaşmasındadır. Düşmənin planlarına qarşı durmaq öz milli-mənəvi dəyərlərimizə sahib çıxmaqla mümkündür.

• Ailə məsuliyyəti: Övlad, valideyn məsuliyyətini yerinə yetirməsə belə, övlad öz məsuliyyətindən yayınmamalıdır. Allah rızası üçün axtarıb soruşmağa davam etməlidir. Qarşı tərəfin məsuliyyətsizliyi insanı öz borcundan azad etmir.