Açıq Sözlülük Prinsipi | Tənqidi Düşüncə - 3

Tənqidi düşüncənin əsas prinsiplərindən biri də açıq sözlülük prinsipidir. Bu prinsip, düşünmənin mahiyyətinə və başqaları ilə ünsiyyətimizə dair çox vacib məqamları ortaya qoyur. Xəta payı prinsipi və doğrunu axtarışı prinsipindən sonra açıq sözlülük, tənqidi düşüncə üçün üçüncü əsas dayaqdır.

Düşüncənin Sosial Təbiəti və Dilin Rolu

Çoxlarının düşündüyünün əksinə olaraq, düşünmək təkbaşına baş verən bir iş deyil. Beynimiz, cəmiyyətdən və fiziki dünyadan ayrı mövcud olan bir varlıq deyil. Əslində düşüncə, içimizdə sanki bir dialoq kimidir və dil vasitəsilə formalaşır. Dil yalnız fikrimizi başqalarına çatdırmaq üçün bir vasitə deyil, həm də fikrin özünü yaradan bir mexanizmdir. Biz dili valideynlərimizdən, ətrafımızdan öyrənirik və bu səbəbdən də heç bir zaman tam tənha düşünə bilmirik; beynimizdəki fikirlər əslində başqalarından eşitdiklərimizin səsidir.

Fikirlərimizi yalnız daxildə saxlamaqla kifayətlənmirik; onları müdafiə edəndə, başa salanda, bəzən də xəyali bir mübahisə aparanda üzə çıxarırıq. Bu proses həm öz inanclarımızı görməyə, həm də dünyanı daha yaxşı anlamağa imkan yaradır.

Açıq Sözlülüyün Tənqidi Düşüncədə Yeri

Fikirlər nə qədər aydın ifadə olunarsa, gerçəkliklə əlaqəsi də bir o qədər sağlam olar. Açıq sözlü olmaq tənqidi düşüncə üçün vacibdir və bunun bir neçə əsas səbəbi var:

• Xətaları Göstərmək və Düzəltmək: Fikirlərimizi açıq şəkildə bildirdikdə, başqaları bizi başa düşə bilir və varsa, xətalarımızı görə bilir. Elə həmçinin, başqalarının açıq dediklərindəki boşluqları da biz görə bilirik. Əgər hər kəs susub öz-özünə danışsa, bu xətaları görmək və düzəltmək mümkün olmaz.

• Bilik və Anlayış Boşluqlarını Aşkar Etmək: Əgər bir məsələni aydın izah edə bilmiriksə, deməli ya bilik, ya da anlayış çatışmazlığımız var. Bunu aradan qaldırmağın yolu isə yenə də açıq danışmaqdır.

• Ünsiyyətin və Fikrin Mənası: Ümumi sözlər, üstüörtülü danışmaq nə fikri dəyişməyə imkan verir, nə də sağlam dialoq yaradır. Əgər kimsə açıq danışmırsa, qarşı tərəf də eyni şəkildə davranır və nəticədə ünsiyyətin öz mənasını itirir. Təkbaşına içimizdə qalan fikirlər isə çox vaxt natamam və səhv olur. Onları ortaya çıxarmağın yeganə yolu səmimi və açıq ifadədir.

Açıq Sözlü Olmağın Çətinliyi və Zəruriliyi

Açıq sözlü olmaq həmişə asan deyil. Fikirlərimizi açıqlayanda, xüsusilə sosial şəbəkələrdə və ya iş mühitində, bəzən tənqidə, linçə, alçaldılmağa məruz qala bilərik. Bu risklər hər zaman mövcuddur və nəzərə alınmalıdır.

Amma bütün bunlara baxmayaraq, açıq sözlü olmaq zəruridir:

• Fikrin Dəyəri: Bəzən bu cür narahat təcrübələr yaşamaq fikrimizin arxasında dayandığımızı və ona dəyər verdiyimizi göstərir.

• Həqiqət Axtarışı: Açıq sözlülük prinsipi deyir ki, bəzən başqaları bizi dəstəkləməsə də, həqiqətə yaxın olmaq üçün fikrimizi deməkdən çəkinməməliyik.

• Özümüzə Xəyanət Etməmək: Əgər bildiyimizi tam demir, üstünü örtür, ima ilə keçiriksə, əslində öz düşüncə gücümüzə xəyanət etmiş oluruq.

Açıq Sözlülük: İzah və Təqdimat Prinsipi

Açıq sözlülük həm izah, həm də təqdimat baxımından önəmlidir.

• İzah Prinsipi Kimi: Bir şeyi açıq şəkildə izah etməyə çalışanda, əslində nə qədərini başa düşdüyümüzü də görürük. Bu səbəbdən tələbələr çox vaxt yazmaqdan və ya danışmaqdan çəkinir — çünki danışarkən öz biliyimizin dərinliyini də dərk edirik. Açıq danışmaq insanın baxış bucağını genişləndirir.

• Təqdimat Prinsipi Kimi: Fikirlərimizi qarşı tərəfə aydın çatdırmaq, onların bizi düzgün anlamasına imkan verir. Əgər dediklərimiz aydın deyil, heç kim üçün başadüşülən deyilsə, nə qədər dəyərli olsa da, bir məna daşımır. Tənqidi düşüncə də məhz bu aydınlıqdan doğur.