Tənqidi düşüncənin əsas prinsiplərindən biri də sübut yüküdür. Bu prinsip çox vaxt ya düzgün başa düşülmür, ya da nəzərdən qaçırılır. Halbuki, mahiyyət etibarilə çox sadədir: əgər hər hansı bir iddian varsa, onu əsaslandırmaq sənin üzərinə düşür. Əvvəllər buna “iddia edən isbat etməlidir” deyirdilər və bu, hüquqda da belədir — bir şeyi iddia edirsənsə, bunu təsdiqləyəcək sübut təqdim etməlisən. Yoxsa iddian boş qalır.
Sübut Nə Olmalıdır?
Hər sübut qəbul edilmir. Əvvəla, sübut yetərli qədər olmalıdır. Bir-iki əlaqəsiz misalla böyük iddianı doğrultmaq olmaz. Sübut iddia ilə birbaşa bağlı olmalıdır; şəxsi hisslər, yuxular, təsadüfi fikirlər sübut sayıla bilməz. Bundan başqa, təqdim olunan sübut iddianın doğruluğuna ya da yanlışlığına real təsir edə bilməlidir. Bəzən çox material toplanır, amma nəticə dəyişmir, bu halda həmin materialın elə də dəyəri yoxdur.
Böyük iddialar böyük sübut tələb edir. Ona görə də, iddialar ya daha dəqiq olmalı, ya da onları möhkəmləndirəcək dəlillər tapılmalıdır. Əks halda, heç kim sübutsuz iddianı qəbul etmək məcburiyyətində deyil.
Sübut Yükü Niyə Vacibdir?
Sübut yükü yalnız bizim öz dediklərimizə aid deyil. Kiminsə dediyini də qiymətləndirəndə bu prinsipə baxmalıyıq: yetərli sübut yoxdursa, iddianın doğruluğuna inanmaq üçün əsas da yoxdur. Təkcə inanmaq kifayət deyil — əgər başqasını inandırmaq istəyirsənsə, sübut gətirməlisən.
Tənqidi düşüncə, əslində, mübahisə və dialoq üzərində qurulur. Burada əsas məsələ söz oyunu yox, mövqeni sübut edə bilməkdir. Retorika müvəqqəti təsir edə bilər, amma gerçəkliyi ortaya qoymaz. Əgər sübut yoxdursa, danışılan söz sadəcə havada qalır. Sübut yükü prinsipi “doğrunun axtarışı” prinsipinə də bağlıdır. Əgər sübut axtarılmırsa, demək ki, həqiqəti tapmaq cəhdindən də imtina edilib.
Hər Zaman Sübut Lazımdırmı?
Bəzi hallar var ki, sübuta ehtiyac yoxdur. Məsələn, kimin çay, kimin qəhvə sevməsi şəxsi seçimdir, onu sübut etmək tələb olunmur. Amma məsələ başqalarına təsir edən qərarlara, məsələn bir həkimin dərman yazmasına və ya müəllimin qiymət verməsinə gəldikdə, sübut mütləqdir. Peşəkar və ya elmi iddialar həmişə əsaslandırılmalıdır. Hətta bir sahədə mütəxəssis olan biri belə, başqa sahədə sübutsuz danışa bilməz.
Sübutun Gücü və Tez-Tez Edilən Yanlışlıq
Sübutlar da dərəcə-dərəcədir — "ya tam var, ya tam yoxdur" deyil, arada fərqli gücə malik sübutlar ola bilər. Bir mövzu ilə bağlı zəif dəlildən tutmuş çox güclü dəlilə qədər pillələr mövcuddur.
Bir səhv anlayış da budur ki, sübut yoxdur deyə bir iddia dərhal yanlış sayılmamalıdır. Əgər sübut təqdim olunmayıbsa və sən də əksini iddia edirsənsə və sübut gətirə bilmirsənsə, o iddia “boşluqda qalır”. O halda ya əks sübut tapılmalı, ya da iddia müvəqqəti qəbul edilir. Yəni, sübut yükü əsaslandırmanın hansı tərəfdə olduğunu göstərir. Kim iddia edirsə, sübut gətirməli, əks tərəf isə əksini isbat etmək istəsə, o da sübut təqdim etməlidir.
Bu ayrımı düzgün anlamaq, tənqidi düşüncə vərdişini daha sağlam və real edir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder