İslam Dünyası Həqiqətən Varmı? | İslam Dünyası - 1

Tarixdən bu günə İslam coğrafiyası

"İslam coğrafiyası haradır?" – bu sual bir vaxtlar daha asan cavablandırılırdı. Düşünün ki, Osmanlı hələ dağılmamış, müsəlmanların siyasi və mədəni nüfuzu Şimali Afrikadan Orta Asiyaya, Balkanlardan Hind Okeanına qədər uzanırdı. Mərakeşdən Bağdada, İsfahandan Səna'ya, Saraybosnadan Qüdsə qədər saysız-hesabsız şəhərlər, minarələr, kitabxanalar, mədrəsələr bu coğrafiyanın tərkib hissəsi idi.

Ancaq bu gün, XXI əsrin mürəkkəb və sürətlə dəyişən reallığında bu sual daha fərqli çalarlar qazanır. Məsələn, bir zamanlar adını belə eşitmədiyimiz Yeni Zelandiyanın Christchurch şəhərində baş verən və hamımızı sarsıdan məscid hücumu, bizə göstərdi ki, İslam coğrafiyası artıq yalnız "klassik" şəhərlərlə məhdud deyil. Dünyanın istənilən nöqtəsində, müsəlman bir fərdin yaşadığı hər yer – istər London, istər Nyu-York, istərsə də Buenos Ayres olsun – bu coğrafiyanın yeni bir üzü, yeni bir nəfəsidir.

Baxmayaraq ki, ağıla ilk gələn şəhərlər hələ də Qahirə, Şam, Mərakeş, Saraybosna kimi yerlərdir, artıq Paris və Madridin müsəlman əhalisi milyonlarla ölçülür. Amma düşüncəmizdəki coğrafi xəritələr hələ də 100 il əvvəlin sərhədləriylə işləyir. Halbuki bu gün İslam dini təkcə coğrafi olaraq yox, həm də mədəni və sosial baxımdan yayılmaqda, dünyanın hər yerində yeni mənalar və formalar qazanmaqdadır.

Hətta bəzi Qərb tədqiqatçılarının fikrincə, İslam dünyada ən sürətlə yayılan dindir. Ola bilsin, 100 il sonra bu anlayışın mənası tamamilə dəyişəcək və London kimi şəhərlər də “İslam şəhərləri” siyahısında öz yerini alacaq. Başqa sözlə, İslam dünyası artıq sabit bir "məkan" deyil, daim genişlənən bir "hərəkət", bir "ruh halı"dır.

Mərkəzi Coğrafiya: Yəni Bizim Mənəvi Coğrafiyamız

İslam coğrafiyası deyərkən, bəzi bölgələr var ki, onlar bu mənzərənin mərkəzində dayanır. Qərb dilində “Yaxın Şərq” deyilən bu torpaqları bizim üçün daha çox "mərkəz coğrafiya" kimidir. Anadolu, Ərəb yarımadası, Nil vadisi və Dəclə-Fərat hövzəsi ilə sərhədlənən bu torpaq zolağı sadəcə fiziki bir ərazi deyil – bu, bizim mənəvi, tarixi, mədəni kodlarımızın doğulduğu və formalaşdığı yerdir.

Bu coğrafiyaya "batıqlıq", "təhlükəli zona", "qarışıqlıq yuvası" kimi baxmaq, əslində bizi öz köklərimizdən ayırır. Bura bizim peyğəmbərlər coğrafiyamızdır – Qurani-Kərimdə adı keçən, hekayələriylə bizi böyüdən insanların yaşadığı yerdir. Bu bölgəni inkar etmək, özümüzü inkar etmək kimidir.

Mərkəz coğrafiyanın içində isə xüsusi bir yer tutur Bilad al-Şam – yəni Şam bəldələri. Suriya, Livan, İordaniya, Fələstin, İraq və Anadolunun cənub bölgələri bu coğrafiyanın tərkib hissəsidir. Şamın içində Fələstin, onun içində Qüds, Qüdsün içində isə tarix və həssaslıqla dolu 144 dönümlük sahədə yerləşən Məscid-i Əqsa vardır. Onun mərkəzində isə, dünyadakı bir çox siyasi və mənəvi ixtilafın düyünü sayılan – Qubbətüs-Səxra və onun altında yerləşən müqəddəs Qaya.

Əgər biz bu coğrafiyaya sevgisiz, məsuliyyətsiz, ya da qərblərin baxış bucağıyla baxmağa davam etsək, nə bu torpaqların haqqını verə bilərik, nə də onların bizə verdiyi ilahi mesajı anlaya bilərik.

Bəs Bizə Düşən Nədir? – Yeddi Mənəvi Vəzifə

Əgər bu coğrafiya varsa və biz də onun bir parçasıyıqsa, onda bu torpaqlara qarşı münasibətimiz də sıradan olmamalıdır. Sadəcə kənardan baxan müşahidəçi yox, içindən danışan, dərdini bölüşən bir övlad kimi davranmalıyıq. Bu mənada, İslam coğrafyasına qarşı yeddi əsas vəzifəmiz var:

1. Sevgi ilə baxmaq: Bu torpaqları incələnəcək obyekt yox, qəlbimizi bağlı hiss etdiyimiz bir yurd kimi görməliyik. Oryantalist baxışdan uzaq, içdən, empati dolu bir nəzərlə.

2. Aidiyyət hissi ilə baxmaq: Bu coğrafiya mənim kimliyimin parçasıdır demədən, bu torpaqlarda baş verən hər acını öz dərdin kimi duymadan, əsl mənada ümmət şüuru formalaşmaz.

3. Önyarqısız baxmaq: Sevgi və aidiyyət yetməz. Həqiqi baxış, önyarqıları aşmaqla mümkündür. Nə ifrat ideallaşdırma, nə də tamamilə inkar – bunların heç biri bizi doğruya aparmaz.

4. Realist baxmaq: Arzularla deyil, reallıqla danışmaq lazımdır. Hisslərə qapılıb gözümüzü yummaq, bizi həqiqətdən uzaqlaşdırar. Əgər nəsə dəyişəcəkdirsə, bu, həqiqəti dərk etdikdən sonra mümkündür.

5. Məlumatla baxmaq: Coğrafiyanı tanımadan, onun tarixinə və bugününə dair bilik olmadan fikir bildirmək sadəcə gurultudur. Əvvəl öyrənmək, sonra danışmaq şərtdir.

6. Çeşidliliyi görərək baxmaq: İslam dünyası tək bir forma, tək bir məzhəb və ya tək bir mədəniyyət deyil. Orada çoxluq var, rəngarənglik var. Bu müxtəliflik bizim zənginliyimizdir.

7. Bütüncül baxmaq: Sadece Osmanlı izi axtararaq deyil, Abbasilərdən tutmuş Babürlərə qədər bütün İslam tarixini bir bütöv kimi görə bilməliyik. İslam dünyasını yalnız bir epoxanın içində dəyərləndirmək, tarixə qarşı haqsızlıqdır.