Allah ilə Münasibətin Əsası

Allahla münasibətimizi necə anlamalıyıq? Dinə dair düşüncələrimi dərinləşdirən məsələlərdən biri də ibadətin məqsədi və bu ibadətlərin insanın ruhunda nə kimi izlər buraxdığıdır. Məhz bu kontekstdə "qurbu nәvafil" – yəni nafilə ibadətlərlə Allaha yaxınlaşma anlayışı ilə yanaşı, "qurbu fərayiz" – yəni fərz ibadətlərlə yaxınlıq qurma anlayışı üzərində düşünmək lazımdır.

Bu yanaşma, Allahla insan arasındakı bağın yalnız rituallarla deyil, o ritualların ruhunu yaşamaqla qurulduğunu xatırladır. Fərz ibadətlər sadəcə yerinə yetiriləcək formal tapşırıqlar deyil – əksinə, onlar ilahi dostluğa aparan ən təməl vasitələrdir. Nafilələr isə bu əsas halların – yəni şükür, təvəkkül, rıza, səbir kimi hallar – formalaşması üçün bir növ məşq, hazırlıq və ya bənzətmədir.

Elm, Təfəkkür və Daxili Tənqid

Ənənəvi dini elm sahələri zaman-zaman özlərinə yönələn tənqidlərə qarşı mövqe sərgiləyib. Məsələn, kəlam elmi çox vaxt yalnız dinin müdafiəçisi kimi təqdim olunub. Amma bu yanaşma, kəlamın imkanlarını daraldır. Kəlam yalnız müdafiə deyil, həm də dərin anlayış və sistemli düşüncə tələb edən bir elm sahəsidir. Eləcə də sufi ənənəsindəki “qurbu nəvafil” anlayışı əgər təkcə nafilə ibadətləri ön plana çıxarırsa, bu da dərin mənanı arxa plana keçirə bilər.

Tarixdə riyazət, inziva, aclıq və cinsi pəhriz kimi sufi təcrübələri, ilk baxışda Qurani-Kərim və Peyğəmbərin həyatına əsaslanmadığı üçün tənqid olunmuşdu. Lakin sufilər öz yollarının dini əsasını göstərmək üçün məşhur bir hədisi qudsiyə – "Kim Mənim bir dostuma (vəlilərimdən birinə) düşmən olarsa, Mən ona qarşı müharibə elan edirəm. Qulum Mənə, özünə fərz etdiyim şeylərdən daha sevimli bir şeylə yaxınlaşmaz. Qulum nafilə ibadətlərlə Mənə yaxınlaşmaqda davam edər, ta ki Mən onu sevərəm. Mən onu sevdikdə isə, onun eşitdiyi qulağı, gördüyü gözü, tutduğu əli, getdiyi ayağı olaram. Əgər Məndən bir şey istəsə, ona verərəm. Əgər Mənə sığınsa, onu qoruyaram." (Buxari) – istinad etmişlər. Bu hədis, dinin ruhunu izah edən önəmli bir mənbədir.

Fərzin Ruhuna Enmək: Həqiqi Qulluq Halı

Dinin yalnız namaz, oruc, zəkat, həcc kimi formal ibadətlərlə məhdudlaşdırılması doğru deyil. Əksinə, bunlarla yanaşı, bəzi mənəvi hallar da fərzdir:

• Zikr – Allahı daim xatırlamaq.

• Səbir – çətinliklər qarşısında dayanmaq.

• Şükür – verilən nemətləri dərk edib, təqdir etmək.

• Rıza və təslimiyyət – Allahın hökmündən razı qalmaq və Ona təslim olmaq.

• Təvəkkül – nəticəni Allaha buraxaraq Ona güvənmək.

• Siddiqiyyət və infaq – doğru danışmaq və malını paylaşmaq.

Əgər bir insan bütün zahiri ibadətləri yerinə yetirsə, amma Allah qarşısında təvəkkülü yoxdursa, bu ibadətlər məqsədinə çatmamış sayılır. Əslində, nafilə ibadətlər də məhz bu əsas halları formalaşdırmaq üçün var. Məsələn, quşluq və ya işraq namazı yalnız nafilə deyil – təvəkkülə, zikrə, rızaya öyrəşdirən məşqlərdir. Necə ki bir sənətkar sənətini inkişaf etdirmək üçün davamlı məşq edir, eyni ilə nafilə ibadətlər də ruhun məşqidir. Din "qurbu nəvafil" deyil, "qurbu fərayiz" üzərində qurulmalıdır.

"Qəlbim təmizdir" Sözü və Özünü Aldatmaq Təhlükəsi

Dinin məqsədi sadəcə əmrləri yerinə yetirmək deyil, Allahla mənəvi bir yaxınlıq, bir bağlılıq qurmaqdır. Zikr, şükür, rıza, təvəkkül kimi hallar, bu yaxınlığın təzahürləridir. Əgər namaz, oruc, zəkat kimi ibadətlər bu halları yaratmırsa, məqsəd hələ əldə edilməmişdir.

Çoxlarımızın dilinə çevrilmiş "qəlbim təmizdir" cümləsi də əslində diqqətlə nəzərdən keçirilməlidir. Bir insan namaz qılmadan, oruc tutmadan sadəcə bu cümlə ilə rahat ola bilməz. Çünki insan öz təmizliyi barədə hökm verə bilməz – bu, yalnız Allahın bildiyi və dəyərləndirdiyi bir haldır. Öz qəlbini tərifləmək, bəlkə də fərqində olmadan Allah qarşısında lovğalanmaq anlamına gələ bilər. Ən gözəl mövqe isə qorxu və ümid arasında olmaqdır – "beynəl-xavf vər-reca" halında yaşamaq.

İnziva və Riyazət – Üsul, Məqsəd Deyil

Bəzi sufi təcrübələri – məsələn, uzlət və ya xəlvət – bəzən səhvən ümumi həyat tərzi kimi təqdim edilir. Amma bu hallar əslində müəyyən məqsədlər üçün, müəyyən şəraitdə tətbiq olunan təcrübələrdir. Bu, hər kəsdən gözlənilən bir hal deyil, fərdi qabiliyyət və ehtiyaca bağlıdır. Hətta Peyğəmbərin də (sav) həyatında etiqaf və zaman-zaman tənhalıq olsa da, bu, ümumi həyatının içində bir hissə kimi yer alırdı. İslam bütövlükdən qopmuş, həyatla əlaqəsi kəsilmiş bir dini həyat tərzi təklif etmir.

Allahla münasibətin əsas göstəricisi budur: insan hər halında – ibadətdə, söhbətdə, oyunda, işləyərkən, ailəsi ilə birlikdəykən – qəlbində Allahı yaşatmalıdır. Zikr yalnız təsbeh çevirməklə deyil, bəzən dostla edilən səmimi bir söhbətdə də ola bilər. Təvəkkül yalnız dua anında deyil, ruzi dərdi ilə üzləşəndə də gerçəkləşir. Din, həyatın hər anına sirayət edən bir bağlılıqdır.