Hikmət Qavramı və Dərinliyi

Hikmətin Etimoloji Kökü və Əsas Mənası

Hikmət sözü ərəb dilindəki “hakəmə” felindən yaranıb. Bu felin kökündə duran əsas fikir “qarşısını almaq, mane olmaq” mənasıdır. Bu ilkin məna əslində hikmətlə bağlı işlədilən bütün sözlərdə gizli şəkildə mövcuddur. Zamanla, işlədildikcə bu kök unudulur, amma diqqətlə baxanda o anlam yenə görünür. Məsələn, dəvənin ağızlıgına “hakəm” deyilir, çünki dəvəni idarə edib istənilən istiqamətə yönəldir. Zalıma, haqsızlığa qarşı çıxan, insanları ədalətsiz davranışlardan çəkindirən şəxsə də “hakim” deyilməsi buradan qaynaqlanır. Hakimin verdiyi qərara “hökm” deyilməsi də eyni şəkildə bu əngəlləmə və nizamlama funksiyası ilə bağlıdır. Bu baxımdan, hikmətin əsas mənası da buradan qidalanır.

Ümumi Mənada Hikmət: Davranışda İsabət
Hikmət ən ümumi mənada insanın yanlış davranışlardan çəkindirən bir idrak gücünə sahib olması kimi başa düşülüb. Yəni sadəcə bilmək yox, biliklə düzgün davranmaq bacarığı. Çünki bəzən insan bir həqiqəti bilər, amma istəkləri və qəzəbi o biliyi əməldə yanlış yerə yönləndirər. Hikmət, məhz arzu ilə qəzəbin münasibətini idarə edən, doğru bilgini yerində və düzgün şəkildə əmələ çevirən qabiliyyət kimi təsəvvür olunur. Bilikdə düzgünlük başqa bir şeydir, davranışda isabət başqa bir şey. Hikmət isə bu isabəti təmin edən qüvvədir.

Quran və Sünnət Kontekstində Hikmət
Qurani-Kərimdə də hikmətin işlənmə forması bu ümumi mənanı dəstəkləyir. Quranda peyğəmbərlərə “elm və hikmət verilməsi” ifadəsi keçəndə, təfsirlərdə “elm” vəhy, “hikmət” isə sünnət olaraq şərh olunur. Çünki vəhyin verdiyi bilik qarşısında peyğəmbərin düzgün davranışını təmin edən meyil hikmət sayılır. Sünnət isə peyğəmbərin o vəhyə uyğun davranış nümunəsidir. Quranda Loğman (ə.s.) ilə bağlı ayələrdə də “hikmət verdik” kimi ifadələr var ki, burada da hikmət təkcə bir bilik yox, həm də insanın düşüncə, inanc və davranış səhvlərindən qorunmasını təmin edən amil kimi təqdim edilir. Belə baxanda hikmət, Allahın bəndəsinə verdiyi xüsusi bir lütf sayılır. Əvvəllər fəlsəfə də “hikmət sevgisi” (philosophia) adlandırılıb, çünki əslində hikmətin sahibi Allahdır, insan isə onu sevə, axtara bilər.

Allahın Hikməti və Fəlsəfi Mənanın Genişlənməsi
İslam elmləri ənənəsində hikmət anlayışı zamanla daha da genişlənib. Əvvəlcə sünnətlə bağlı izah olunsa da, Allahın “Hakim” adı üzərindəki müzakirələr bu məfhumun dərinləşməsinə səbəb olub. “Hakim” – hər bir işi məqsədli, məna və məqsəd nəzərə alınaraq edəndir. Deməli, Allahın Hakim olması, Onun hər bir işinin məqsədli və məzmunlu olmasını göstərir. Hikmətin əksi isə “səfeh” sayılır, yəni məntiqsiz, məqsədsiz davranış.

• Mötəzilə alimləri düşünürdü ki, Allahın bütün işləri hikmətə əsaslanır və müəyyən məqsəd daşıyır.
• Əşari alimlər isə Allah nə edirsə, o artıq hikmətdir, yəni felin özündən qaynaqlanır.
• Maturidi isə Allahın zatən Hakim olduğunu və Ona məqsədsiz, mənasız işin aid edilə bilməyəcəyini qeyd edir.

Bu baxımdan, hikmət davranışın mənası, məqsədliliyi ilə bağlıdır. Sonralar hikmət anlayışı insanın varlığı üzərində düşüncəsini də əhatə edəcək qədər genişlənib. Fəlsəfəyə “hikmət elmləri” deyilməsi, nəzəri və əməli hikmət kimi bölünməsi də buradan gəlir.

• Əməli hikmət: Burada bilik özü deyil, bilikdən doğan düzgün davranış əsasdır. Məsələn, iffətin yaxşı olması sadəcə bir bilgi yox, iffətli davranmaq üçündür.
• Nəzəri hikmət: Məqsəd bilikdir. Davranış deyil, insan iradəsindən asılı olmayan təbii və əqli həqiqətlər. Məsələn, fizika, riyaziyyat kimi sahələr bu qismə daxildir.

Beləcə hikmət həm davranışla bağlı bilikləri, həm də davranışın özünü əhatə edərək böyük bir məna qazanıb.

Fəlsəfi və Şəri Hikmət Fərqi
Hikmət qavramı həm fəlsəfi, həm də şəri baxımdan ələ alınıb. Başlanğıcda alimlər bunları ayrı bölmələr kimi görsələr də, sonralar aralarında körpü qurublar. Şəri elmlərin də nəzəri və əməli tərəfi var:

• Kəlam nəzəri hikmətə uyğundur, çünki iradəmizdən asılı olmayan varlığı öyrənir.
• Fiqh əməli hikmətdir, çünki insan davranışlarını tənzimləyir.
• Təsəvvüf həm nəzəri, həm də əməli hikməti birləşdirir: bir tərəfdən tövhid və uluhiyyəti anlamağa çalışır, digər tərəfdən insanın nə etməli olduğunu göstərir.

Taşköprüzadənin “Miftahu’s-Səadə” əsəri bu sahədə fəlsəfi və şəri elmlərin birlikdə həqiqət axtarışı etdiyini vurğulayan ən gözəl nümunələrdəndir. İbn Sinanın “əl-Hikmətü’l-Məşriqiyyə” (Şərqlilərin Hikməti) əsəri də buna bir örnəkdir.

“Həkim” Sözünün Dəyişməsi
Loğman (ə.s.) hikmətlə tanındığı üçün və qədimdə filosofların əksəriyyəti həm də təbib olduğu üçün “hakim” sözü həkim (təbib) kimi işlənməyə başlayıb. Əslində ərəb dilində ayrıca “həkim” sözü yoxdur, bu, “hakim”in türk dillərində (həmçinin azərbaycan dilində) formasıdır. Klassik dövrdə tibb fizikanın (təbii hikmətin) altında yer alırdı. Tabib olmaq üçün mütləq fizikanı tam bilmək şərt deyildi. Məsələn, Fəxrəddin Razi tibb təhsili almamışdı, amma İbn Sinanın tibbi əsərinə şərh yazmışdı. İbn Sinanın “Kitabu’ş-Şifa”sı isə tibb kitabı yox, ümumi bilik külliyatıdır.

Müasir Dövrdə Hikmət Anlayışının Daralması
Zaman keçdikcə hikmət anlayışı daralıb. Klassik İslam dünyasında qurulan elmlər, müasir elmin və universitet sisteminin yaranması ilə ikinci plana keçib. Artıq “elm” dedikdə, Qərbdə inkişaf edən təbiət elmləri nəzərdə tutulur. Beləcə, “elm” müqəddəs, “bilim” isə dünyəvi kimi görünür. Bu fərqlənmə müsəlman cəmiyyətlərində keçmişə qarşı nostalji doğurur. Halbuki “Hikmət möminin itirilmiş malıdır, harada tapsa götürsün” (Tirmizi, İbn Macə) hədisi, onun sərhədsiz olduğunu göstərir. Müasir fizika “hikmət-i təbii”, riyaziyyat “hikmət-i riyazi”, metafizika isə “hikmət-i ilahi” adlana bilər. Sosial elmlər də “hikmət-i insaniyyə” və ya “hikmət-i ictimaiyyə” kimi qəbul edilə bilər.

Əxlaqda Hikmət: Əsas Fəzilətlərdən Biri
Hikmət əxlaqın əsas fəzilətlərindən biri kimi qəbul olunur. İnsan üç əsas gücə sahibdir: ağıl, arzu (şəhvət) və qəzəb. Əxlaq bunları necə tənzimləməli olduğumuzu öyrədir. Əsas məsələ idarə etməkdir: özünü idarə “nəfsin təd­biri”, ailəni idarə “mənzilin təd­biri”, şəhəri idarə isə “mə­di­nənin təd­biri” adlanır.
Ağlın öyrəndiyi həqiqətə uyğun olaraq arzunun və qəzəbin düzgün işləməsinə yol açan qüvvə hikmət sayılır. Bu, əməldə ağılla bağlı bir fəzilətdir, həm zəka, həm də təcrübə tələb edir. Bu mənada hikmət Aristotelə görə “phronesis” – yəni əməli ağıl kimi başa düşülə bilər. Əxlaq nəzəriyyəsində hikmət (ağılın fəziləti), iffət (şəhvətin fəziləti) və şücaət (qəzəbin fəziləti) birləşəndə ədalət doğur. Ədalət bu üç gücün ahəngdə işləməsidir və klassik əxlaqda ən ali fəzilət hesab olunur.