Hikməti Qavramının Həyatdakı Yeri

Hikmət anlayışı İslam düşüncə irsində ən əsas məfhumlardan biri hesab olunur. Həm gündəlik həyatda, həm də filosofların dilində tez-tez işlədilən bu söz, Qurani-Kərimdə də müxtəlif məqamlarla vurğulanır. Ümumiyyətlə, fəlsəfənin özünün də bir növ “Hikmət sevgisi” kimi tərif olunması bu anlayışın əhəmiyyətini bir daha göstərir.

Mənşə və Əsas Mənalar

Hikmət sözünün kökü olan “hakəmə” felinin “əngəlləmək” anlamı daşıması onun dərin mənasına işarə edir. Eyni şəkildə, “ağıl” sözünün “bağ” mənasında işlənməsi də maraqlı məqamdır. İbn Ərəbi kimi bəzi mütəfəkkirlər hesab edirdilər ki, sözlərin kök mənaları, əslində, onların əsl həqiqətini açır.

Bu baxımdan, Hikmətlə Kitab (vəhy) arasında güclü bir bağ vardır. İlahi qanunlar insanın ağlını və əməllərini öz yerinə yönəltdikdə, nəticədə Hikmət formalaşır. Yəni Hikmət, Allahın insana öyrətdiyi biliklərin onun davranışlarına və dünyagörüşünə çevrilməsi deməkdir. Bu səbəbdən bir çox təfsirçi Kitabın həyatla vəhdətdə başa düşülməsini və yaşama çevrilməsini Hikmətin əsas mahiyyəti hesab edir.

Sünnət sözünün də “qanun, yol” mənasını daşıması Hikmətin bu istiqamətdəki rolunu tamamlayır. Hikmət insanın arzularını, hisslərini, ehtirasını və qəzəbini nizamlayan, onları məhdudlaşdıran və bir çərçivəyə salan gücdür. İnsan daxilindəki bu qüvvələr bir qanuna tabe olarsa, onlar insani xarakter qazanır. Hikmət, belə desək, insan həyatını ilahi xeyir və məqsədə uyğun şəkildə tənzimləmək deməkdir. Bu baxımdan Hikmət həm qanunla, həm də həmin qanunun hədəfi olan xeyirlə bağlıdır.

Gələcəyə Bağlı Hikmət

Hikmət təkcə mövcud vəziyyəti deyil, həm də gələcəyi əhatə edir. Çünki insan həyatı, əslində, mümkün halların zəruri hala gətirildiyi bir prosesdir. Bir şəxsə Hikmətin verilməsi, onun yaxşı və düzgün hesab ediləni gələcəkdə həyata keçirmək bacarığına sahib olması deməkdir. Bu, yalnız nəzəri bilik deyil, həm də həmin bilik və dəyərlərin əməli davranışa çevrilməsidir. Bu baxımdan Hikmətin sünnətlə izah edilməsi də tam yerindədir. Çünki Kitab və Sünnət birlikdə həm təfərrüatlı idrakı, həm də yaşanılan bir həyat tərzini təmin edir.

İlahi və İnsani Hikmət

Allahın isimlərindən biri də “Hakim”dir. Bu isim, mövcud olan hər şeyin müəyyən bir nizamla, qayda ilə var olmasına işarə edir və ilahi elmin və qüdrətin əlamətidir. İnsan baxımından isə Allahın “Hakim” olması, insanın bu Hikməti öyrənə biləcəyini və həyatında yaşada biləcəyini göstərir. İlahi Hikmət tənzimləyici bir prinsip kimi fəaliyyət göstərir. Bu anlayışdan çıxış edərək, yuxarıda qeyd olunan üç əsas məna – əngəlləmə, xeyir və gələcəyi idarəetmə – insan həyatında gerçəkləşir və “hakim insan” anlayışını ortaya çıxarır.

İslam Düşüncəsində Hikmətin Anlam Çevrəsi

İslam mədəniyyətində Kitabın mərkəzi mövqeyi müsəlmanları həm Kitabı, həm də Sünnəti dərinliklə anlamağa sövq edib. Bu anlayış prosesi Hikməti bir yol göstərici kimi zəruri edib. Kitabın bir hissəsi inancın, digər hissəsi isə bu inancın davranışa necə tətbiq ediləcəyinin yollarını açıqlayır. İslam filosoflarının fikrincə, peyğəmbərlik mərtəbəsinə çatmayan bir filosof qanun qoyma gücünə sahib ola bilməz. Çünki biliklərin hansı qaydada davranışa çevriləcəyini düzgün təyin etmək üçün xüsusi yetkinlik tələb olunur.

İnsan iradəsindən asılı olmayan bütün mövcudat – bitki, heyvan, insan, kainat, Allah və axirət haqqında biliklər nəzəri Hikmət çərçivəsində dəyərləndirilir. Bura kəlam, hədis, fiqh, fizika, metafizika, riyaziyyat, əxlaq və siyasət kimi müxtəlif sahələr daxildir. Tərcümə dövründə Aristotel, Platon, Galen kimi filosoflardan alınan tibb, etika və fizika da Hikmət adı altında birləşdirilmiş, beləliklə Hikmət Nəzəri və Əməli olmaqla iki yerə bölünmüşdür:

• Nəzəri Hikmət: Fizika, riyaziyyat və metafizikanı əhatə edən bütün nəzəri biliklər.

• Əməli Hikmət: Əxlaq, ailə idarəçiliyi və cəmiyyətin idarə olunması ilə bağlı biliklər.

Beləliklə, Hikmət həm müsəlmanlar tərəfindən, həm də başqa sivilizasiyalardan gələn doğru biliklərin ümumi adı olaraq işlədilmişdir. Bu səbəbdən filosoflara “hakim”, həkimlərə isə “həkim” deyilməsi də təsadüfi deyil. Bu genişlənmə hər nə qədər mübahisəli olsa da, Hikmətin fərqli məsələlər üzrə həqiqəti bir çox mənbədən qəbul edən universal bir anlayış olduğunu göstərir (fəqət doğru yol mənasında həqiqət yalnız nübuvvət mümkündür). “Hikmət möminin itmiş malıdır, onu harada tapsa götürər” hədisi də bunu təsdiqləyir.

Hikmət, Həqiqət, Yaxşılıq və Gözəllik

Hikmət insanın əşyaların həqiqətini, yaxşı olanı və gözəli anlama qabiliyyətini birləşdirən əsas anlayışdır. Hikmət həm də əxlaqın bir tərifi, əməli ağlın isə fəzilətidir. Bu, ümumi biliyin konkret davranışa necə çevriləcəyini, bilikdən həyata keçid bacarığını ifadə edir. Bu çevrilmə isə yalnız biliklə deyil, zəka, fərasət və bəsirətlə mümkündür. Peyğəmbərlərin xüsusiyyətlərindən biri olan “fətanət” (ağıllılıq, çeviklik) də məhz bu Hikmətlə birbaşa bağlıdır. Odur ki, Quranda “Kitab və Hikmət” ifadəsi işlədilərkən bu, peyğəmbərlik missiyasının əsas dayaqlarından birini əks etdirir.

Hikmət sahibi insan daxili qüvvələrinə – vəhmə, istəklərə, hisslərə – nəzarət edərək düzgün davranış formalaşdırma gücünə sahib olur. Bəsirətsiz insan hakim ola bilməz; çünki hadisələrin yönünü görmək və nəticələrini anlamaq vacibdir. Müctəhidlər də əldə etdikləri bilikləri həyatın içində necə tətbiq olunacağını izləməklə Hikmətə təmsilçilik ediblər. Daha geniş baxdıqda, bir mədəniyyətin böyük düşünürləri də cəmiyyətin və insan ağlının istiqamətini qabaqcadan görə bilmək, analiz etmək və idarə etmək bacarığı ilə Hikmətin daşıyıcısı sayıla bilər.

Ən dərin məqamda Hikmət, metafiziki olanın fiziki olana rəhbərlik etməsi deməkdir. Əxlaqi baxımdan isə Hikmət, mənimsənilən dəyərlərə uyğun yaşamı vərdiş halına gətirməkdir. Hikmət həm bəxş edilən, həm də zəhmətlə qazanılan bir dəyərdir.

Hikmətin ən ali məqsədi isə insan varlığının hədəfinə çatmasıdır. Ənənəvi şəkildə işlədilən “Hikmətin başı Allah qorxusudur” ifadəsi də varlığın və biliyin son məqsədinin Allahı tanımaq olduğunu vurğulayır.

Müasir Dövrdə Hikmət

Müasir dövrdə Hikmət anlayışı əvvəlki genişliyini böyük ölçüdə itirib. Əvvəllər ali Hikmət hesab edilən metafizik Hikmət artıq bir çox sahədə ön mövqeyini itirib. Hikmət daha çox fizika, riyaziyyat və təbiət elmləri ilə məhdudlaşdırılıb.

Nəticədə Hikmət bir vaxtlar mədəni dünyanı quran vahid bir bilik sahəsi olmaq xüsusiyyətini itirib. Bu boşluğu isə daha çox sənət, mifologiya və fərdi dini təcrübə doldurur. Bu daralmanın insana təsiri də az deyil: Hikmətdən qaynaqlanan əxlaqi davranışlar və dəyərlər zərər görür, insan həyatını daşıyan o böyük məna dayaqları sarsılır. Müsəlmanların bu günkü əsas vəzifəsi isə bu parçalanmış bütövlüyü yenidən qurmaqdan ibarətdir.