Dini Anlayışlarda Qavram Böhranı və Qulluq Şüuru

Bugünkü dünyada "qulluq" kimi ən əsas dini anlayışların insanların zehnində bəzən istehzalı bir təbəssümlə qarşılanması, hətta mənalarının boşaldılması kimi ciddi bir problem yaşanır. Halbuki bu anlayışlar insan varlığının və yaradılışın əsas məqsədini təşkil edir, amma yetərincə dəyər görmür. Bunun səbəbləri bir neçə istiqamətdə aydın olur:

1. Detallardan Uzaqlaşma və Karikaturalaşma
“Qulluq”, “ubudiyyət” kimi anlayışlar tarix boyu dərin və geniş bir məzmuna sahib olublar. Lakin müasir dövrdə bu anlayışların detalları aradan çıxarılır, sadələşdirilir və insanların təsəvvüründə sanki keçmişdə qalmış, köhnə bir həyat tərzinin simvoluna çevrilir.

2. Anlayışların Yükə Çevrilməsi
İnsan inandığı şeyi həyatında yaşaya bilmirsə, bu zaman anlayışın özü onun üçün daşıması çətin bir yükə çevrilir. Bəzən insan bu yükü lağ etməklə və ya gülüşə çevirərək yüngülləşdirməyə çalışır. Əldə etmək istədiyi, amma ola bilmədiyi vəziyyətin ağrısı da bu yükün bir hissəsidir.

3. Təmsilçi Qıtlığı
Ən böyük faciələrdən biri də odur ki, anlayışların insanda cisimləşmiş canlı nümunələri azalır. Düşüncə və davranışın yaşayan örnəkləri olmadıqca, anlayışın içi boşalır, təsiri itir və sadə söz halına gəlir. İnandığımız dəyərlərin nümayəndəsi ola bilməməyimiz bizdə bir əzab yaradır və anlayışlara təsiredici güc kimi baxmağımıza mane olur. Nəticədə düşüncə həyatı dəyişmirsə, sadəcə söhbət mövzusuna çevrilir, düşüncəsiz davranış isə təsadüfi hərəkətə dönür.

4. Müasir Şərtlərin Çətinlikləri
Bəzən fərdin iradəsindən kənarda olan iqtisadi sistemlər (məsələn, faizlə işləyən nizam) və ya texnologiyalar mömin insanın dəyərlərinə uyğun yaşamasını çətinləşdirir. Bu isə inandığımız dəyərlərlə yaşadığımız gerçəklik arasında daimi ziddiyyət yaradır.

Qulluq Şüurunun Mahiyyəti: İnşa, İxlas və İhsan

Qulluq şüuru təkcə bir mükəlləfiyyət deyil, çox daha geniş bir anlayışdır. Çünki kainatın bütünü Allah’a qulluq edir. Qulluq – insanın düşüncə və əməlləri ilə özünü, həm zehnini, həm bədənini formalaşdırdığı bir inşa prosesidir. İlahi təklif də insanın bu inşa prosesinə uyğun şəkildə formalaşır və hədəfi insanın “qul olması”, yəni Allah’ın əxlaqı ilə əxlaqlanmasıdır, yəni Peyğəmbər kimi kamil qul olmasıdır.

Qulluq şüurunun əsası iman və əməl, bu binanın sütunları isə İxlas və İhsandır.

İxlas (Səmimiyyət)

• İxlas, insana mükəlləfiyyət verənin (Allah’ın) məqsədinə uyğun inanmaq və davranmaqdır.

• Niyyətin təmizliyi və saflığıdır. Yəni Allah ilə qul arasında olan “sözləşmədə” niyyətin tam uyğunluğunu təmin etməkdir. Bu uyğunluq həm məlumatda, həm də ümumi həyat tərzində olmalıdır.

• İxlas “təmizlik”, “qatışıqsızlıq” deməkdir. Yəni niyyəti, əməli və düşüncəni kənar çirklərdən təmizləməkdir.

• İxlas əməlin ruhudur. Əgər İxlas yoxdursa, əməl cansız olur, düşüncə isə əməldə təzahür edə bilmir.

İhsan (Gözəllik və Mükəmməllik)

• İhsan – İxlasın estetik halıdır. “Hüsün” kökündəndir, həm yaxşılıq, həm də gözəllik mənasını verir.

• İhsan insan həyatına gözəllik və yaxşılığı birlikdə qataraq, müsəlman həyat tərzini estetik, yəni gözəl bir formaya salır.

• Peyğəmbərimizin (sav) ifadəsi ilə İhsan – “Allah’ı görürmüş kimi qulluq etməkdir.” Bu təkcə ibadət deyil, bütün həyatı əhatə edir. Hər an Allah’ın hüzurunda olduğunu hiss edərək yaşamaqdır.

• İhsan hər işə qarışmaq deyil, əksinə, insanın olduğu mövqedə o mövqenin haqqını verəcək qədər hazırlıqlı və layiqli olmasıdır. Peyğəmbərimizin (sav) “Əmanəti əhlinə verin” buyruğu da bu məqamda İhsanın əhəmiyyətini vurğulayır. Əgər insan əhli deyilsə, İhsan gerçəkləşmir.

Mükəlləfiyyət Teoriyaları: Filosoflar və Fəqihlər

Qulluq anlayışı ilə bağlı iki əsas mükəlləfiyyət nəzəriyyəsi var:

1. Filosofların “Məsuliyyət Teoriyası”

• Bu baxışa görə insan, hansı səviyyədədirsə, həmin mərtəbəyə uyğun davranmalı, öz imkanlarını inkişaf etdirməlidir. Ağıl varlığı araşdıraraq (maddə, bitki, heyvan, insan, ulduzlar və s.) özünü reallaşdırmalıdır.

• Teorik (nəzəri) bilik heç bir otoritədən – hətta peyğəmbərdən belə alınmaz; peyğəmbər sadəcə xəbərdar edər, ancaq nəzəri məzmun hər dövrün öhdəsindədir, tapılıb inkişaf etdirilməlidir.

• Bu nəzəriyyədə əqli inkişaf təbii olaraq düzgün bir həyat tərzini doğurur, amma yenə də peyğəmbərin gətirdiyi prinsiplərə ehtiyac qalır. Filosoflar hesab edir ki, əgər əqli kəşf ilə peyğəmbər prinsipi ziddiyyət təşkil edirsə, bu yanlış anlamadan irəli gəlir və izah (təvil) ilə həll olunur.

2. Fəqihlər və Mütəkəllimlərin “Mükəlləfiyyət Teoriyası”

• Bu yanaşmada nəzəri məzmun da peyğəmbərdən gəlir. Kainatın tam mənzərəsini insanın zehni tam kəşf edə bilməz; bitmiş bir məzmun var.

• Peyğəmbərdən gələn bu məzmun şərh olunaraq həm ağlı, həm də əməlləri formalaşdırır.

• Əsas fərq bundadır ki, hər iki qrup eyni ibadətləri edə bilər, amma hadisələrə baxışları, zehin dünyaları fərqlidir. Fəqih və ya mütəkəllim üçün ən son otoritet Peyğəmbərdir. Filosof üçün isə Aristotel kimi düşünürlər də əhəmiyyətlidir, amma onlar da son otoritet deyil.

• İslam dünyasında varlığı anlama və sofizmi aşan əsas prinsip Peyğəmbər gerçəyidir. Peyğəmbər həm varlığı, həm də Allah'ı bilən bir bələdçi olaraq zehin və davranışlarımıza yön verir.

İndiki dövrdə dini anlayışların canlı qalması üçün hər birimiz həm İxlası, həm İhsanı həyatda diri tutmağa, həm də təmsilçi olmağa çalışmalıyıq. Qulluq, sadəcə boynumuza düşən bir vəzifə deyil, həm də bizi formalaşdıran bir yol, bir məktəbdir.