İslam dünyası hələ XIII əsrdən başlayaraq geniş coğrafiyada – Osmanlı, Səfəvi, Babur imperiyalarının sərhədlərində – vahid bir dindarlıq (tədəyyün) düşüncəsini formalaşdırmağa çalışıb. Bu dövrdə İbn Ərəbi, Fəxrəddin Razi kimi böyük simalar vasitəsilə Platon, Aristotel, İran mədəniyyəti kimi İslamdan əvvəlki fəlsəfi irs, İslamın inanc sistemi və Nübuvvət çərçivəsində şərh edilərək bütöv bir düşüncə dünyasına çevrilib. Bu düşüncə tərzi XIV-XVI əsrlərdə daha da bərkiyib və Qərbləşmə təcrübəsinə qədər İslam coğrafiyasına özünəməxsus bir həyat qaydası verib.
Böhranın Başlanğıcı
Lakin bu bütöv tədəyyün modeli XIX əsrdə Qərblə qarşılaşma və məcburi Qərbləşmə prosesi ilə zədələnməyə başladı. Xüsusilə XX əsrin əvvəllərində Hindistanın İngiltərə tərəfindən işğalı, Misirin zəbt edilməsi kimi hadisələr mövcud krizi daha da dərinləşdirdi. Əvvəlcə problem hərbi məğlubiyyətlərdə və texnoloji geridə qalmaqda görülürdü. Amma məsələni dərindən araşdıranlar başa düşdü ki, əsl böhran nəzəriyyədədir – yəni elmi əsaslarda. Qədim dünyanın Aristotel fizikasına əsaslanan təbiət təsəvvürü, Qərbdə Dekartla başlayan yeni elmi baxış bucağı ilə köklü surətdə dəyişdi. Fizikaya riyaziyyatın tətbiqi, cazibə qanununun kəşfi kimi yeniliklər Qərbə hərbi texnologiyadan sənayeyə qədər üstünlük verdi. İslam dünyası hələ də Qədim dünyanın elmini yaşatsa da, Qərbin nəzəri inkişafını izləməkdə geri qaldı və bu, düşüncə böhranının əsl səbəbinə işarə idi.
Böhranın Təzahürləri
Hərbi məğlubiyyətlər, iqtisadi tənəzzül bu nəzəri böhranın əməli hissəsini üzə çıxardı, amma kökündəki intellektual çatışmazlığı gizli saxladı. Bu səbəbdən, İslam dünyasındakı islahatçılar əsasən Quran təfsiri, hədis şərhləri kimi mövzulara yönəldi. Qadın mövzusu, faiz məsələsi kimi başlıqlar modern dünyaya uyğunlaşdırılmağa çalışıldı, lakin əsas nəzəri əsaslar gözdən yayındı. Bu dövrdə Qərb elmini dərindən qavrayıb uyğun cavab verə bilən düşünürlər barmaqla sayılacaq qədər az oldu – onlardan biri də Muhəmməd İqbal idi.
Osmanlı dövləti kimi yetkin dövlətlər böhranın əslində elmlə bağlı olduğunu vaxtında sezdi və hərbi məktəblərdən hüquq fakültələrinə qədər yeni təhsil ocaqları açaraq Qərbin bilik bazasını transfer etməyə çalışdı. Lakin mövcud qurumlar, oturuşmuş ulemalar (alimlər) bu keçidi asanlıqla qəbul etmədi.
Cümhuriyyət dövründə isə, xüsusilə Əlifba İslahatı ilə, köhnə nəzəri miras yeni nəsillər üçün əlçatmaz hala gəldi. Təhsil sistemi artıq keçmişdən bəhrələnib yeni biliklər yarada biləcək sərbəst zəkalar deyil, daha çox Qərbə heyran, milliyyətçi, amma aldığı Qərb biliklərini olduğu kimi mənimsəyən bir insan tipi yetişdirməyi hədəflədi.
Bu Gün və Sabah
Bugünkü cəmiyyətlərdə – məsələn, camaatlar – dini həyatın daraldığı, yüksək təmsilin itirildiyi şəraitdə meydana gəldi. Bu quruluşlar yeni bir tədəyyün forması inşa etməkdən çox, dini qoruyub saxlamaq və "Müsəlman qala bilmək" üçün mövcuddur. İmam-Xətib liseyləri, ilahiyyat fakültələri də daha çox keçmişə yönəlik bilik aclığını aradan qaldırmağı hədəfləyir, müasir çağın nəzəri dilemmasını aşmaq üçün kadr yetişdirməyi deyil.
Nəticədə İslam dünyası hələ də "Peyğəmbərin qəlbi və əxlaqı XXI əsrdə necə yaşanar?" sualını yetərincə dərinlikdə cavablandıra bilmir. Tarixdən gələn irs tam ötürülə bilməyib, nə qurumlar, nə də fərdlər bu bütövlüyü təmin edə biliblər. Böhranın əslində nəzəriyyə böhranı olması ideyası yavaş-yavaş, tədricən yayılıb, amma hələ də ortaq bir mövqeyə çevrilə bilməyib. Bugünkü dindarlıq əməli ehtiyacları qarşılayır, amma nəzəri problemi təxirə salaraq davam edir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder