İman və Əməl Arasındakı Münasibət

İslam düşüncə tarixində tez-tez müzakirə olunan məsələlərdən biri olan imanla əməl arasındakı münasibət, bilik anlayışı ilə sıx bağlı və çoxqatlı bir mövzudur. Bu əlaqə, klassik dövrlərdən müasir çağın ortaya çıxardığı yeni problemlərə qədər geniş bir spektrdə dəyərləndirilmiş və daim yenidən nəzərdən keçirilmişdir. Mövzu əslində insanın Allahı və dini əsasları qəbul etməsi ilə onun gündəlik davranışları arasındakı uyğunluğun mahiyyətini izah etməyə çalışır.

İmanın Mahiyyəti və Biliklə Əlaqəsi

İman, insan qəlbinin və ya düşüncəsinin Allahın varlığına və digər iman əsaslarına dair qəti təsdiqini ifadə edir. Bu təsdiq, sadəcə bir anlayışın zehində canlandırılmasından ibarət deyil; əksinə, insan şüurunun bir hökmün doğruluğuna tam inanmasıdır. Məsələn, “bu masa qırmızıdır” kimi sadə bir cümlə yalnız o halda həqiqi təsdiq sayılır ki, insan bu iddianın doğru olduğuna daxildən inanmış olsun; əks halda, bu sadəcə zehni bir təsəvvür olaraq qalacaq. Deməli, iman – bilginin təsəvvür mərhələsindən təsdiq mərhələsinə keçididir.

Eyni zamanda, iman müxtəlif bilgi səviyyələrini özündə cəmləşdirir:

• Təqlidi iman – insanın eşitdiyi və ya ətrafından öyrəndiyi informasiyaya əsaslanan iman.
• Təhqiqatla (təfəkkürlə) əldə olunan yəqin – dərin araşdırma və şübhəsiz qavrayışla formalaşan, sarsılmaz iman.
• Zənn və vəhmlə yoğrulmuş iman – içində tərəddüdlər və təsəvvürlər olan zəif iman formaları.

“İman” sözü, ərəb dilində “doğrulamaq” mənasına gələn “siddiq” kökündəndir və bu baxımdan, insan şüurunun bir gerçəyə razılığını, həqiqətə uyğunluğunu ifadə edir.

İman və Əməl: Klassik Müzakirələr və Müasir Yanaşmalar

Klassik dövrdə alimlər, əməl ilə imanın bir-biri ilə necə bağlı olduğunu geniş müzakirə etmişlər. Ümumi qəbul budur ki, əməl imanın bir hissəsi deyil, amma onunla bağlıdır. Yəni namaz, oruc, zəkat və digər dini ibadətlər, eləcə də gündəlik davranışlar – imanla ayrılmaz bir bağlılıq içində olsa da, birbaşa imanın tərkib hissəsi hesab edilmir.

Amma Mötəzilə kimi bəzi məzhəblər, böyük günah edən şəxsi, əgər tövbə etməzsə, iman dairəsindən çıxmış sayır və onun əbədi cəhənnəm əzabına düçar olacağını bildirirlər. Bu baxış, əmələ verilən önəmi daha sərt şəkildə vurğulayır.

Lakin bəzi müasir yanaşmalar göstərir ki, iman təsdiq prosesi olaraq davranışdan tamamilə müstəqil ola bilməz. Çünki həqiqi təsdiq – yəni iman – insanın Allah qarşısındakı qulluq şüuruyla inkişaf edir və dərinləşir. Hər bir möminin daxili təsdiqi oxşar görünsə də, bu təsdiqin dərinliyi və qətiyyəti Allah ilə olan münasibətinə uyğun olaraq səviyyələnir. Bu da imanın artıb-azalması anlayışını gündəmə gətirir: zahiri olaraq təsdiqin özü dəyişməsə də, onun gücü və sabitliyi zamanla fərqli səviyyələrə çata bilər.

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bu baxımdan iman və əməl arasında mükəmməl bir uyğunluq nümayiş etdirmiş, qulluq həyatında ən ideal nümunə olmuşdur. Bəzi yanaşmalara görə, insan harada davranış baxımından zəiflik göstərirsə, əslində orada imanının da müəyyən bir irəliləmə itkisi yaşanır. Harama yönələn bir baxış, əslində Allahın əmrini görməzdən gəlməkdir və bu da müəyyən mənada gizli şirk və ya nəzəri küfr sayılır.

Lakin Əhli-Sünnə baxışına əsasən, insan “şəhadət kəliməsi” ilə iman dairəsində qaldığı müddətdə mömin hesab olunur. Hətta ciddi günah işləsə belə, Allahın mərhəməti sayəsində hələ də iman çərçivəsindədir. Bu baxışda Allahın rəhməti ön plandadır.

İmanın Əmələ Təsiri və İlahi Lütf

İnsanın həyatında baş verən bütün əməllər, əslində onun imanının gündəlik davranışlara necə sirayət etdiyini göstərir. Hər bir müsəlman, Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) həyatındakı mükəmməlliyi tam əks etdirmək imkanına sahib olmasa da, tək bir əməldə belə ixlas və ihsan səviyyəsinə çata bilsə, Allah ona bütün həyatını bu gözəlliklə dəyərləndirə bilər. Bu, ilahi mərhəmətin və lütfün təzahürüdür. Necə ki, Allahın bir ismi ilə əlaqəyə girən bəndə, digər isimlərə də yaxınlaşa bilir, eləcə də bir əməldə ixlas əldə edən şəxs üçün bu hal digər davranışlarına da sirayət edə bilər.

Hədislərdə keçən “quyudan bir itə su verən fahişə” nümunəsi və ya “Lə iləhə illəllah deyən cənnətə girəcək” hədisi, İslamın ədalətdən daha çox rəhmət əsasında qurulduğunu və möminin gələcəyi ilə bağlı ümid qapılarının daim açıq olduğunu göstərir.

Müasir Dövrdə İman-Əməl Məsələsi

Tarix boyunca iman-əməl münasibətini düzgün qurmaq və yəqin səviyyəsində təsdiqə çatmaq, daim çətin vəzifə olmuşdur. Ancaq müasir dövr, bu məsələyə yeni və daha mürəkkəb çətinliklər əlavə etmişdir. Keçmişdə kəlam, fəlsəfə, təsəvvüf, hüquq və əxlaq kimi sahələrdə izah edilən nəzəri iman, müasir elmin və texnologiyanın inkişafı ilə əvvəlki təsir gücünü bir qədər itirmişdir.

Bu da maraqlı bir paradoks doğurur: müasir insan üçün davranış baxımından müsəlman qalmaq, nəzəri cəhətdən müsəlman olmağa nisbətən daha asan olmuşdur. Halbuki keçmiş dövrlərdə əsas vurğu, davranışın çətinliyinə edilirdi. Bu gün isə sadə bir insan üçün belə, zehni olaraq iman əsaslarını mənimsəmək, onların doğruluğuna qəlbən razılıq vermək daha böyük səy tələb edir.

Bu vəziyyət, hətta təhqiqat səviyyəsində yəqinə çatmaq kimi yüksək bir məqsəd olmasa da, nəzəri biliyin imanla əlaqələndirilməsi istiqamətində ciddi bir çətinlik olaraq qalır.