Xoşbəxtliyə Aparan Yol və Məna Axtarışı

İnsan tarixinin ən köklü və eyni zamanda ən mürəkkəb məsələlərindən biri xoşbəxtlikdir. Taşköprüzadənin də vurğuladığı kimi, insan yaradıldığı gündən bəri xoşbəxtliyi axtarmaqda, bədbəxtlikdən isə uzaq durmağa çalışmaqdadır. Xoşbəxtlik anlayışı ətrafında formalaşan digər mühüm məfhumlar – yaxşılıq, gözəllik, uyğunluq və faydalılıq – onu dərk etməyə kömək edən açar konseptlərdir. Klassik dövr mütəfəkkirləri isə xoşbəxtliyi daha çox “yetkinlik” (kamal) anlayışı ilə əlaqələndiriblər.

Xoşbəxtliyin əsas anlayışları

• Yetkinlik (Kamal): Xoşbəxtlik, insanın varlığında bir kamilliyə çatma halıdır. Bu, hər hansı bir şeyin kamil olmasından çox, insanın öz daxilində keçirdiyi bir çevrilmə, inkişaf və dəyişimin nəticəsidir. Məsələn, bilgisizlikdən qurtulmaqla məlumatlı vəziyyətə keçmək, insanın potensial imkanlarının reallığa çevrilməsi – bunların hər biri yetkinliyin müxtəlif formalarıdır.

• Yaxşılıq (Xeyir): Xoşbəxtliyin qurulduğu təməl məfhum “xeyir” anlayışıdır. Xeyir isə iki formada təzahür edir:

• Özündə xeyir: Öz-özlüyündə arzu edilən və başqa bir məqsəd üçün vasitə olmayan dəyər. Bu cür xeyirə nail olmaq insana ən dərin xoşbəxtlik yaşadır, ondan məhrum qalmaq isə ən böyük bədbəxtlik sayılır.
• Başqasına görə xeyir: Daha böyük bir məqsədə çatmaq üçün arzu olunan vasitəvi yaxşılıqdır. Xeyirin məzmunu dəyişdikcə, xoşbəxtlik anlayışı da formaca dəyişir.

• Ləzzət və xoşbəxtlik münasibəti: Əslində, ləzzət, xoşbəxtlik və kamillik – bir halın fərqli tərəflərdən adlandırılmasıdır. İçində olduğumuz halın adı xoşbəxtlik, onu dərk etməyimiz ləzzət, bu dərkə layiq olan vəziyyətə çatmağımız isə kamillik adlanır.

Kamillik Yolu və Əbədi Xoşbəxtlik Axtarışı

İnsan daim bir formalaşma və inkişaf halındadır. Yəni, sahib olduğu potensial imkanları reallaşdırmaqla daha yetkin və dolğun bir varlığa çevrilmək istəyir. Məsələn, yeni dil öyrənmək, musiqi alətində ifa etmək və ya bir sənətkarlığı mənimsəmək insanın yeni bacarıqlar əldə etməsi və bu bacarıqlar sayəsində daxili məmnunluq hiss etməsidir. Bu proses “kamillik yolu” adlanır.

Fəlsəfi baxışa görə, “tam”, “mütləq” xoşbəxtlik anlayışı olmasaydı, parçalanmış xoşbəxtliklərdən də danışmaq olmazdı. İnsan daim yaxşıya və kamala can atır – bu istək, istər gerçək biliklə, istər zənn formasında olsun, nəticədə hüzur axtarışına yönəlmişdir.

Fəlsəfi Yanaşmalar

• Fərabinin “Səadətin Qazanılması” (Təhsil-i Səadət) əsəri: Fərabiyə görə, insanın əsl xoşbəxtliyi özlüyündə məqsəd olan bir həqiqətə çatmaqdır. O, bu yola cismani varlığı, riyazi anlayışları və nəhayət, metafizikanı – yəni Allahı – tanımaqla irəliləyir. Bu yol dəyişənlərin arxasında duran dəyişməzə – Allahın zatına – doğru olan bir axtarışdır. Mərifətullah (Allahı tanımaq) isə insanın bilik yolunda əldə edə biləcəyi ən yüksək mərhələdir.

• Seyyid Şərif Cürcaninin “Ən Uca Səadət” (Səadət-i Qusva) anlayışı: Cürcani bu anlayışla insanın çata biləcəyi ən ali xoşbəxtliyi izah edir. Bu, həm bir proses kimi ən uzaq hədəfdir, həm də “insan-ı kamil” – yəni ən yetkin insan – olmanın təcəssümüdür. Ən yüksək səadət Allahın zatını, sifətlərini və əməllərini tanımaqdır. Bu mərhələ insanın varlıqdakı mövqeyini, həyatın mənasını və yaxşı ilə pisi ayırd etmə qabiliyyətini anladığı məqamdır. Fəlsəfədə əxlaq haqqında düşünmək isə metafizikadan sonra gəlir, çünki insan əvvəlcə idrakının və kamilliyinin sərhədlərini anlamalıdır ki, nəyin yaxşı, nəyin pis olduğunu dəyərləndirə bilsin.

Nübuvvət və Əbədi Səadət

Peyğəmbərlik anlayışı, insanlığın varlığı anlama səylərinin zirvəsidir. Peyğəmbərin düşüncəsində formalaşan dərk, bəşəriyyətin çata biləcəyi ən ali mərhələni təmsil edir. Onlar insana aid olan ən doğru yaxşılıq və pislik ölçülərini təqdim edirlər. Hz. Muhəmməd (sav) bu zəncirin son halqası, İbn Ərəbiyə görə isə Allahı ən dərin şəkildə dərk edən “insan-ı kamil”dir. Sufilərə görə, yalnız bir “insan-ı kamil” var – o da Hz. Peyğəmbərdir. Digərləri onun sadəcə kölgəsidir.

Xoşbəxtlik və Anlam Axtarışı

Əslində, xoşbəxtlik axtarışı insanın “mən kiməm?” və “niyə varam?” suallarına cavab tapmaq istəyi ilə sıx bağlıdır. Elmlər bizə rahatlıq və müvəqqəti ləzzətlər versə də, əsas məqsədləri insanın özünü və varlığı anlama səylərinə xidmət etməkdir. Bu mənada sivilizasiya da bir xoşbəxtlik axtarışıdır. Fərdi ibadətlər, öyrənmə prosesi – hamısı bu axtarışın bir hissəsidir.

Bir əməyin dəyəri, əsasən onun yönəldiyi obyektin dəyəri ilə müəyyən olunur. Əgər bu obyekt insanın varlıq səviyyəsini yüksəldirsə – məsələn, bilik, bacarıq, dil, sənət kimi – bu, artıq mənəvi zənginlik və səadət gətirir. Varlıq artımı insanı daha çox “var” edir, yoxluq (məhrumiyyət) isə zərərli sayılır. Buna görə də, varlıq artımı xoşbəxtliyə gedən əsas yoldur.

Allahı tanımaq – mərifətullah – varlığın ən saf və dəyişməz forması olduğu üçün ən ali xoşbəxtlikdir. İnsan bu saf varlığa yaxınlaşdıqca, öz varlığını artırır və daha saf bir xoşbəxtliklə tanış olur. Aləmdəki hər bir şey – masiva – öz varlığı ilə Allaha işarə etdiyi üçün, onları tanımaq eyni zamanda Allahı tanımaq deməkdir.

Əbədi Xoşbəxtlik Mümkündürmü?

Ənənəvi mənbələr insanın əbədi xoşbəxtliyə çatmasının mümkünlüyünü təsdiq edir. Məqsəd sadəcə yolda olmaq deyil, mənzilə – yəni mərifətullaha və həqiqi xoşbəxtliyə çatmaqdır. Peyğəmbərlər və böyük metafizik düşünürlər bunun mümkünlüyünün canlı sübutudurlar.

Bu məqsədə çatmaq üçün iki əsas yol göstərilir:

• Nəzəri (elmi) yol: Fəlsəfə və kəlam kimi sahələrdə düşünmə və araşdırma yolu ilə dərin idraka çatma cəhdidir.

• Mistik/təsəvvüfi yol: İdrakı maddi və riyazi bağlılıqlardan azad edib, batini bir səviyyədə həqiqətə çatmaq səyləridir.

İnsan axtarışı – istər elm, istər mədəniyyət, istərsə də ibadət formasında olsun – əslində varlığın mənasını anlamağa və nəticədə Allahı tanımağa yönəlmiş bir səydir. Bu yolçuluqda əsas bələdçilər – yetkinlik, yaxşılıq və varlıq artımı – insana ən saf xoşbəxtliyi qazandıran dəyərlərdir.