Bugünkü dünyada ədalətin nə olduğunu anlamaq və onu tətbiq etmək, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli mürəkkəbləşmişdir. Artıq ticarətdəki ədalətsizlik sadəcə fiziki aldatmalarla (məsələn, buğdanın isladılıb ağır satılması kimi) məhdudlaşmır; elektron manipulyasiyalar, valyuta bazarındakı süni dalğalanmalar və daha çox abstrakt mexanizmlər milyonlarla insanın həyatına birbaşa təsir edə bilir. Bu vəziyyətin fonunda isə müasir dövrün gətirdiyi dərin struktur dəyişiklikləri dayanır.
Sənaye İnqilabı və Cəmiyyətin Yenidən Formalaşması
Müasir dövrün başlanğıc nöqtəsi olan Sənaye İnqilabı, yüz illərlə sabit qalmış sosial strukturları alt-üst etdi. Əkinçilik, sənətkarlıq və hərbçilik kimi ənənəvi peşələr getdikcə sıradan çıxdı; onların yerini fabriklərdə çalışan işçilər və onları idarə edən sahibkar sinifi aldı. Bu yeni sosial quruluş, əvvəlki dövrlərdə mövcud olmayan problemlər doğurdu və nəticədə həm hüquqi, həm də əxlaqi sistemin yenidən qurulması zərurəti meydana çıxdı. Əslində, bu yeni vəziyyəti anlamaq ehtiyacından doğan bir çox ictimai elmlər də (xüsusilə sosiologiya) bu dövrdə meydana gəldi.
Kapitalizmin Yüksəlişi və Yeni Dəyərlərin Həyata Keçməsi
Sənaye İnqilabı ilə paralel olaraq kapitalist iqtisadi sistem ortaya çıxdı və liberal düşüncə tərzi yayılmağa başladı. Fransız İnqilabının təsiri ilə azadlıq və bərabərlik ideyaları daha geniş kütlələrə çatmağa başladı. Ancaq bu dəyərlərin reallaşması, əsasən şəhərləşmə və sənayeləşmə prosesi ilə bağlı idi; çünki əvvəlki dövrlərdə geniş əhali qruplarını belə ideallar ətrafında birləşdirmək texnoloji və kommunikativ cəhətdən mümkün deyildi.
Bu mərhələdə dünya iki əsas düşərgəyə – kapitalist və sosialist bloklara ayrıldı. Maraqlıdır ki, sosializm kapitalizmə qarşı bir reaksiyadan doğsa da, onun içindən çıxmış, onun bəzi anlayışlarını və quruluşlarını paylaşan bir ideoloji idi.
Ədalət Anlayışında Baş Verən Kök Dəyişikliklər
Bütün bu tarixi proseslər nəticəsində, ədalət anlayışını təşkil edən əsas elementlər də dərin dəyişikliklərə məruz qaldı:
- Əxlaq və siyasətin yolları ayrıldı: Əvvəllər siyasət nəzəriyyəsində rəhbərlərin əxlaqi dəyərlərə sahib olması vacib sayılırdı. Bu gün isə siyasət daha çox “reallıq” üzərində qurulur. Məsuliyyət, hikmət və iffət kimi anlayışlar, müasir siyasətin gündəmindən demək olar ki, silinmişdir.
- Hüquq sistemində əxlaqdan uzaqlaşma: Hüquq artıq insanın əxlaqi və mənəvi dəyərlərinə əsaslanmır, daha çox idarəetməni təmin edən mexanizmlər toplusu kimi işləyir. Hüquq, sanki bir binanın daxili qaydaları kimi, sadəcə səmərəli “birgə yaşama”nı təşkil edən qaydalar bütünü halına gəlib.
- Ədalətin yeni mənası: Əvvəllər ali əxlaqi dəyər sayılan ədalət, indi “ictimai nizamın qorunması və qaynaqların uyğun şəkildə bölüşdürülməsi” kimi texniki və dar bir məna qazanıb. Müasir dövlətlərdə “ədalətli insan” yox, “sistemin qaydalarına əməl edən” vətəndaş idealdır. Məsələn, məcburi təhsil sistemi vətəndaş yetişdirməyə yönəlikdir; fərdin rifahı və ya ehtiyacları isə çox da ön planda deyil.
Rifah və Ədalət Arasında Paradoks
Bu yeni quruluş, bəzən insanların gündəlik ehtiyaclarını qarşılayaraq rifah hissi yarada bilir. Xüsusilə kapitalizmin bəzi coğrafiyalarda tətbiqi nəticəsində həyat səviyyəsinin artması, “ömrün uzanması” və səhiyyə sahəsində irəliləyişlər müşahidə olunmuşdur. Amma bu rifahın arxasında ciddi bir əxlaqi və dəyər böhranı dayanır.
Əvvəllər “qəbahət” sayılan sərvət toplama, bu gün “uğur” olaraq qiymətləndirilir. Zənginlik artıq ədalət və əxlaqla eyniləşdirilir. Ənənəvi mənəvi anlayışlar isə sadəcə simvolik və funksional səviyyədə mövcudluğunu qoruyur.
Dəyər İyerarxiyasında Dəyişiklik və “İnsan” Təsəvvürünün Transformasiyası
Tarixən ədalət ali dəyər sayılırdı. Məsələn, Osmanlıda sarayların mərkəzində “Ədalət Qülləsi” vardı. Müasir dünyada isə bu yeri “Azadlıq Heykəli” almışdır. Artıq ədalət ən yuxarıda dayanan bir dəyər yox, azadlıq və fərdi hüquqlara tabe bir anlayış kimi görünür. Hətta azadlıq bərabərlik prinsipindən də üstün tutulur.
Ədaləti formalaşdıran anlayışlar da dəyişib. Məsələn, bir zamanlar yüksək əxlaqi fəzilət sayılan “qənaət” bu gün istehlak cəmiyyətində demək olar ki, mənfi məna daşıyır. İsrafın özü belə anlam dəyişikliyinə uğramışdır – artıq israf ehtiyacdan çox istehlak yox, gəlirdən az xərcləmək kimi başa düşülür.
Nəticədə “yaxşı insan” obrazı da dəyişib. Bu obraz indi “uğurlu insan”la eyniləşdirilir. Məsələn, cəmiyyətin ayrılmaz hissəsi olan, lakin “uğur” kateqoriyasına daxil edilməyən əlillər və digər qruplar üçün “xüsusi yerlər” ayrılır – amma bu, əslində onların ictimai həyatın əsas axarından uzaqlaşdırılması deməkdir.
Eyni tendensiya “dindar insan” anlayışına da təsir etmişdir. Bu anlayış artıq təkcə fərdi ibadətlərlə (namaz, oruc) məhdudlaşdırılır. Halbuki dindarlıq həm nəzəri, həm də əməli yönləri olan çoxşaxəli bir kimlikdir.
Müasir Dünyada Ədalət Böhranı və Yeganə Çıxış Yolu
Bugünkü dünyada ədalətin qarşısındakı ən böyük maneə, şübhəsiz ki, sərvət bölgüsündəki kəskin ədalətsizlikdir. Dünya əhalisinin böyük əksəriyyəti istehsal edir, lakin bu sərvətin yalnız kiçik bir qismi onlara çatır. Bu da yalnız gəlir deyil, təhsil, səhiyyə və digər həyat imkanlarına çıxışda da ciddi fərqlərə yol açır. Nəticədə “kasıblıq” sadəcə iqtisadi yoxsulluq deyil, özünəməxsus bir “kasıblıq mədəniyyəti” ilə birlikdə gəlir.
Bu mənzərə qarşısında bizə düşən vəzifə, İslamın və ümumilikdə klassik mədəniyyətlərin transformativ ruhunu yenidən kəşf etməkdir. Dindarlığı yalnız fərdi ibadətlərlə deyil, ictimai və iqtisadi münasibətləri də əhatə edən geniş bir çərçivədə anlamalıyıq. Bu da bizdən həm fərdi, həm də ümumbəşəri miqyasda daha şüurlu, daha tənqidi və daha əxlaqi bir həyat tərzi tələb edir.
Ədalət böhranı, sadəcə qanunların və ya strukturların problemi deyil – bu, bütövlükdə insanlıq şüurunun “irtifa itirməsi” ilə bağlıdır. Bu səbəblə, həqiqi bir dəyişiklik üçün həm tarixi biliklə, həm də çağdaş reallığı anlayan bir idrakla hərəkət etmək məcburiyyətindəyik.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder