Modern Dönemdə Özə Qayıdış

İslam dünyasında son dövrlər “özünə qayıdış” ideyası tez-tez dilə gətirilir və bu çağırış müasir dövrün ən güclü tendensiyalarından birinə çevrilmişdir. Bu düşüncə xətti əsasən Qurana, Sünnəyə, Səadət əsrinə, Rəşid xəlifələrə və ümumilikdə ilkin mənbələrə yönəlməyə çağırır. Maraqlıdır ki, Fazlurrahman, Həsən Hənəfi, Muhəmməd İqbal, Seyyid Qutub kimi düşüncə tərzi və yanaşmaları bir-birindən fərqlənən şəxslər belə bu “özə qayıdış” ideyasına, bəzən də bir növ sələfi yanaşmaya meyil göstərmişlər.

“Özünə Qayıdış” Çağırışının Əsas Səbəbləri

Bu geniş yayılmış “özünə qayıdış” meyili, əslində İslam dünyasının Qərb qarşısında əvvəlki mövqeyini itirməsi və “nə üçün uduzduq?” sualına cavab axtarması ilə sıx bağlıdır. Bu axtarış bir sıra tənqidi mövqelərin yaranmasına səbəb olmuşdur:

• Əxlaqi dağılma: Bəzi yanaşmalara görə, xüsusilə də fərdi və institusional (o cümlədən bürokratik) əxlaqın zəifləməsi bu vəziyyətə səbəb olmuşdur. Əxlaq dedikdə burada qaydalara riayət, məsuliyyət hissi və şəffaf idarəçilik nəzərdə tutulur. Bu fikri müdafiə edənlər model kimi yüksək əxlaqi dəyərlərə sahib nəsillərin, məsələn, Hz. Ömərin dövründəki ədalətli idarəçiliyin örnək alınmasını vacib sayırlar.

• Dindarlığın itirilməsi: Digər bir baxış bucağından isə problemin səbəbi dindarlığın azalması ilə izah edilir. İslami dəyərlərin gündəlik həyatdan çəkilməsi, ədalətsizlik, zalımlıq və laqeydlik kimi hallar bu düşüncə ilə əlaqələndirilir.

• Formal dini strukturların tənqidi: Bu çərçivədə mədrəsələr və təsəvvüf əsas hədəflərdən biri olmuşdur:

  • Mədrəsələr: XIII əsrdən sonra mədrəsələrin elmi inkişafı təmin edə bilmədiyi, yalnız mövcud biliyin ötürüldüyü və təfəkkürün inkişaf etmədiyi iddia olunmuşdur. Əqli elmlərin mədrəsələrdən çıxarılması bu zəifləmənin səbəblərindən biri kimi göstərilsə də, əslində bu elmlər mədrəsələrdə heç vaxt sistemli şəkildə yer almamışdır, Osmanlı dövründə isə xüsusi elmi mədrəsələr açılmışdır.

  • Təsəvvüf: Təsəvvüfün insanları dünyadan uzaqlaşdırdığı, mübarizədən çəkindirdiyi və elmi marağı söndürdüyü iddia edilir. Halbuki, bir çox tədqiqatçılar əksinə, təsəvvüfün “qəza ruhunu” dəstəklədiyini və işğallara qarşı müqavimət hərəkatlarını təşviq etdiyini vurğulayırlar. Təsəvvüf ilə mədrəsələr arasında birbaşa ziddiyyət isə sübut olunmamışdır.

• Qədər inancının tənqidi: Müasir dövrdə ən çox səsləndirilən tənqidlərdən biri də Əhli Sünnənin qədər anlayışının təslimiyyət və passivlik yaratdığı, mübarizəni əngəllədiyi fikridir. Halbuki bu yanaşmanın əsasları yoxdu. Min il boyunca İslam dünyasının nailiyyətləri ilə bu qədər anlayışının ziddiyyət təşkil etməmişdir.

Bu müxtəlif yanaşmalarda ortaq bir paradoks da mövcuddur: Bu tənqidçilər İslam tarixindəki “zirvə dövrləri” ilə qürur duyurlar, lakin çox zaman bu dövrlərin elə onların “geriləmə” adlandırdıqları dövrlərə təsadüf etdiyini və həmin zamanlarda İbn Ərəbi, Fəxrəddin Razi, İbn Xəldun kimi dahilərin yetişdiyini görməzlikdən gəlirlər.

“Özünə Qayıdış”ın Mahiyyəti və Nəticələri

Bu düşüncələrin ortaq nəticəsi belə formalaşır: İslam dünyasında elmə və elmi araşdırmaya laqeydlik artmış, bilik axını zəifləyərək texnoloji inkişafın qarşısı alınmış və nəticədə başqa bir sivilizasiya İslam dünyasına hökm etməyə başlamışdır. Bunu dəyişmək üçün isə ilk nəsillərə, yəni İslamın yenidən doğulmasına imkan yaradan erkən dövrlərə dönmək zərurəti vurğulanır.

Bu “qayıdış” çağırışı sahədən sahəyə fərqlənə bilir:

• Şəriət elmlərində – Sələfi-Salehin dövrü (ilk 200–300 il),

• Fəlsəfədə – Fərabi, İbn Sina və ya İbn Rüşd kimi alimlərin dövrü (10–12-ci əsrlər).

Bu qayıdışın iki əsas prinsipini ifadə edə bilərik:

1. İlkin mənbələr orijinal və dərin təfəkkürü təmsil edir.

2. Sonrakı dövrlərdə formalaşan, lakin skolastikaya çevrilən şərh mədəniyyəti bu dərinlikdən uzaqlaşmağa səbəb olmuşdur. Bu da "şərhçilik" mədəniyyətinin yeni bilik istehsalını dayandırdığı və mətn mərkəzli, qapalı düşüncə sisteminə səbəb olduğu tənqidi ilə səsləşir.

Tarixi Kontekst və Müasir Yanaşma Arasındakı Fərq

Əslində, “özünə qayıdış” ideyası tarixdə də mövcud olub. Məsələn, İbn Rüşdün Aristotelə qayıdış çağırışı və ya İbn Teymiyyənin Sələfə yönəlmə təşəbbüsü bu qəbildəndir. Bu çağırışlar ya sonrakı dövrləri təhrif kimi qiymətləndirir, ya da ilkin dərinliyin itirildiyini iddia edir. Lakin müasir dövrdə bu “özünə qayıdış” tendensiyası artıq ümumi və geniş yayılmış bir mövqe halına gəlib.

Akademik Yanaşma ilə “Özünə Qayıdış”ın Fərqi

Bəzən akademik yanaşma ilə bu ideoloji “qayıdış” arasında qarışıqlıq yaranır. Halbuki, Qərbdəki akademik sistem qədim mənbələrə qayıdışı tarixi inkişafı anlamaq və ənənəni qorumaq məqsədi ilə həyata keçirir. İslam dünyasındakı “özünə qayıdış” isə bəzən bu ənənəni inkar etmə meyili ilə ortaya çıxır. Uzun müddət 13-cü əsrdən sonrakı İslam düşüncə tarixi bir çox dairələrdə “boş” və ya “dəyişdirilmiş” dövr kimi təqdim edilmişdir.

Yeni Yönəlimlər

Bu hərəkatın mənfi nəticələrindən biri də müsəlmanların öz irsini anlama və şərh etmə bacarığını itirməsi olmuşdur. Ancaq universitet sisteminin yayılması və akademik azadlığın genişlənməsi bu çatışmazlıqları aradan qaldırmağa başlamışdır. Bu sistem, İslam dünyasında elmi fəaliyyətin canlanmasına və keçmişin təhlili ilə gələcəyə yönəlmiş yeni yanaşmaların ortaya çıxmasına zəmin yaradır.

Nəhayət, bu “özünə qayıdış” meyili İslamın təbliğində də fərqli yanaşmaların, məsələn, "Qurançılıq", "Hədisçilik" kimi istiqamətlərin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Bu, həm bir tərəfdən dinamizm doğurur, həm də yeni problemlərin başlanğıcına çevrilə bilir.