Sirat-ı Müstəqim: Doğru Yolu Anlamaq və Yaşamaq

Sirat-ı Müstəqim anlayışı İslam inancının mərkəzində duran çox önəmli bir məfhumdur. Müsəlman olaraq hər gün namazda təkrar-təkrar Allahdan istədiyimiz bu “doğru yol”, sadəcə istiqamət deyil, həm də bir mənəvi keçid, bir növ körpüdür – insanı Allahın razılığına, əbədi hidayətə aparan bir yol. Qurani-Kərim və Sünnə kontekstində bu yolun mənəvi izahı isə Allah’a doğru bir qul olma səyləridir.

Qulluq və Əsl Nemət

Hər nə qədər “qulluq” dedikdə bəzən yalnız ibadət və əməllər nəzərdə tutulsada, bu anlayış düşündüyümüzdən daha dərin və yönlüdür. Allah'a qul olmaq sadəcə niyyətlə deyil, Onun bildirdiyi şəkildə, yəni peyğəmbərlər vasitəsilə açıqladığı həqiqətlərə əsaslanaraq mümkündür. Quranda “özlərinə nemət verilənlərin yolu” kimi ifadə edilən istiqamət, bizim gündəlik təcrübəmizdəki maddi nemətlərdən çox fərqli olaraq, əslində mənəvi bir nemətə – Allahı tanımağa, Onun iradəsini dərk etməyə işarə edir.

Bu bilik və tanıma qabiliyyəti insana verilib. Ağıl, iradə və vicdanla təchiz olunmuş insan bu yolda məsuliyyət daşıyır. Lakin bu qabiliyyətlər həmişə doğruya yönəlmir. İnsan, nəfsi və ehtiraslarının təsiri altına düşdükdə dini belə öz arzularına uyğun yozmağa, hətta ilahi həqiqətləri öz mənfəətlərinə alət etməyə başlaya bilir.

Fatihə Surəsi və Yolun Təhlükələri

Fatihə surəsində keçən “qəzəbə düçar olanların” və “azmışların” yolu kimi ifadələr bizə göstərir ki, doğru yolun kənarında sapma riski həmişə var. Bu ifadələr sadəcə keçmişdə yaşamış toplumlara aid edilmir; əksinə, hər dövrdə, hər insana aid olan ümumi mənəvi təhlükələri xatırladır. Yəni bu dua, həm doğru yolu istəmə, həm də yolda azmamaq üçün daim bir xəbərdarlıqdır. İnsanın özünü daim nəzarətdə saxlaması, yanılma ehtimalını qəbul etməsi və Allahdan hidayət diləməsi bu baxımdan önəmlidir.

Sirat-ı Müstəqimin Üç Təbəqəli Anlayışı

Sirat-ı Müstəqim tək bir xətt deyil; onu daha yaxşı anlamaq üçün üç əsas təbəqədə izah etmək mümkündür:

1. Əsas Zəmində (Birinci Dərəcə): Peyğəmbərimizin (sav) bizə təbliğ etdiyi hər şey – sözləri, davranışları və həyat tərzi. Yəni dinin ilkin və dəyişməz mənbəyi.

2. Ümmətin Tarixi Təfsiri (İkinci Dərəcə): İslam ümmətinin əsrlər boyunca Qurani-Kərimi və Sünnəni necə anladığı və həyata keçirdiyi. Fiqh, təfsir, kəlam, təsəvvüf və digər elmi məktəblər bu təbəqəyə daxildir. Bu müxtəlif yanaşmaların hamısı eyni hidayət mənbəyindən çıxaraq fərqli yollarla yaşanmış formalarıdır.

3. Dünya ilə Əlaqə və Quruluşlar (Üçüncü Dərəcə): Dinin əsas məqsədlərini (ağılın, canın, nəsilin qorunması və s.) həyata keçirmək üçün formalaşdırılmış elm sahələri, cəmiyyət quruluşları, təhsil, səhiyyə və idarəetmə sistemləri. Bunlar da öz növbəsində dini yaşantının bir hissəsinə çevrilmişdir.

Müasir Dövrdə Sirat-ı Müstəqim Problemi

Müasir dövr bu anlayışın ikinci və üçüncü qatlarında ciddi sarsıntılar yaradıb. Keçmişin institutları, təfsirləri və fikirləri bu günün sosial və intellektual çağırışlarına cavab verə bilmir. Müsəlman fərd öz iç dünyasında ciddi bir ikilik, tərəddüd və axtarış içindədir. Doğrunu necə tapmaq, nəyi əsas götürmək, hansı düşüncə çərçivəsində yaşamaq sualları insanın daxili aləmində dərin boşluqlar doğurur. Bu isə sadəcə ictimai bir böhran deyil, fərdi mənada dərin və nəzəri bir sancıdır.

Yolda Qalmaq üçün Təvazö və Ədəb

Sirat-ı Müstəqimdə sabit qalmaq sadəcə bir dua deyil, eyni zamanda bir həyat strategiyasıdır. Bu yolun tələbləri fərdi hazırlıq, ictimai məsuliyyət və mənəvi yetkinlik istəyir. Peyğəmbərimizin (sav) yolunu öz zaman və şəraitimizdə yenidən dərk etmək, onu həyatımızın bütün yönlərinə tətbiq etməyə çalışmaq böyük bir vəzifədir.

Bu baxımdan, hər gün Fatihə surəsində bu yolu diləməyimiz sadəcə bir ibadət deyil, həm də təvazökar və ədəbli bir mövqe göstərməyin təzahürüdür. Özümüzü yeganə doğru sahibi kimi görmədən, Allahın hidayətinə ehtiyac duyduğumuzu qəbul edərək yaşamaq, bizi bu yolda sabit saxlaya bilər. Çünki "Bizi doğru yoldan ayırma" duası, həm bir yalvarış, həm də bir ömür boyu davam edən mənəvi ayıq qalma istəyidir.