İman və Saleh Əməl Münasibəti

İslam düşüncə ənənəsində və Qurani-Kərimdə daim imanla yanaşı zikr olunan mühüm anlayışlardan biri də “saleh əməl”dir. Bu anlayışa sadəcə “yaxşı işlər görmək” kimi səthi baxmaq kifayət etmir. Əslində, saleh əməl imanla birləşən, məqsədə uyğun və dəyər qazanan davranış nümunəsidir.

İman: Saleh Əməlin Təməli

Saleh əməli anlamaq üçün əvvəlcə onun imanla əlaqəsini dərk etmək vacibdir. İman, bəndənin Allahla bağını qurur. İmansız bir əmələ Allah qatında “saleh” demək mümkün deyil. “Saleh” sözü əslində “yararlı olmaq”, “uyğun olmaq” mənasını verir. Bu mənada, saleh əməl imanın qoruduğu məqsədə uyğun davranış deməkdir. İman, ilk baxışda əməli tamamlayan bir ünsür kimi görünməsə də, əslində əməl imandan qaynaqlanır. İman sabit bir bağdır, amma insanın qəlbində və əməllərində dərinləşərək möhkəmlənir. Bu prosesi klassik olaraq “imanda təhqiqat” adlandırırlar.

Saleh Əməlin Mənası və Sərhədləri

Saleh əməl – imanın insanın gündəlik həyatında davranışa çevrilməsi, praktik təsdiqidir. Məsələn, namaz qılmaq, oruc tutmaq, yalan danışmamaq, qeybətdən uzaq durmaq, riyakarlıq etməmək – bunlar saleh əməlin nümunələridir. Əməl, imanın tərifinə daxil deyil, lakin imanın həyatda görünən tərəfidir. Bəzən əməl olmadan iman da mümkündür (məsələn, iman edib dərhal dünyasını dəyişən bir insan kimi). Amma yaşadığımız müddətdə iman, əməl ilə görünür hala gəlir.

Saleh əməl anlayışı genişdir və yalnız ibadətlərlə məhdudlaşdırıla bilməz. Qurani-Kərim və Sünnət isə əsas meyarları göstərir, amma həyatdakı bütün işləri əvvəlcədən sadalamaq mümkün deyil. Məsələn, bu gün mövcud olan bir çox yeni peşələr də (mühəndislik, kompüter sahəsi və s.) saleh əmələ daxil ola bilər. Eləcə də, insanın qoyub getdiyi xeyirli bir övlad, yazdığı bir kitab, yaydığı faydalı bir fikir də saleh əməl hesab oluna bilər. Hətta insanın arzuları və düşüncələri də, əgər şəriətə uyğun məcrada işlənirsə, bu anlayışa daxildir.

Saleh Əməlin Dərəcələri və Niyyətin Rolu

Saleh əməl müxtəlif səviyyələrdə ola bilər. Eyni əməl, dərin imana bağlı şəkildə daha böyük məna qazana bilər. Məsələn, bir əməl ixlasla (səmimiyyətlə) və ya ihsanla (gözəl dəyər qazanaraq) yerinə yetirilə bilər. Quranda işlənən “bəqi olan saleh əməllər” (Məryəm, 76) ifadəsi də bu əməl növünün həm bu dünyada, həm də axirətdə qalıcı olacağını göstərir. İnsanın niyyəti isə əməli müəyyənləşdirir:

• Cüzi niyyət – konkret əmələ aid niyyət.

• Külli niyyət – insanın bütün həyatına yön verən əsas məqsəd və niyyət.

Əsas müəyyənedici məhz bu küllü niyyətdir. İnsanın bütün davranışlarının istiqaməti bu ümumi məqsədə – Allahla dostluq (vəlayət) qurmağa yönəlməlidir. Bu niyyət, insanın əməlini bütöv halda saleh əməl səviyyəsinə qaldırır.

Mərifət və Əhliyət Şərti

Bir əməlin həqiqətən saleh sayılması üçün təkcə niyyət yetərli deyil. İnsanın o əməllə bağlı lazımi biliyə (mərifət) və bacarığa (əhliyət) sahib olması da zəruridir. Bilgisiz, bacarıqsız edilən bir əməl səhv nəticələr doğurarsa, məsuliyyət yaradar və saleh olmaz. Bu bilik və bacarıq təkcə iş sahəsində yox, ailə və dostluq münasibətlərində də vacibdir. Məsələn, övlad tərbiyəsində, dərs öyrətməkdə, ümumiyyətlə insanla münasibətdə mərifət və əhliyət mühüm şərtdir.

Saleh Əməlin Tarixi Konteksti və Müasir Vəziyyət

Əvvəllər klassik dövrdə elmi biliklər (astronomiya, tibb, ilahiyyat və s.) saleh əmələ zəmin yaradırdı. Lakin zaman keçdikcə bu biliklər dəyişir, köhnəlir. Məsələn, orta əsr tibbi bu gün tibbi praktikada kifayət etmir. Buna görə də saleh əməlin də zamanla sərhədləri genişlənir və ya daralır. Bu gün İslam dünyasının yaşadığı əsas problemlərdən biri də odur ki, saleh əməl üçün lazım olan elmi və texniki baza bir çox sahədə köhnəlib, yenilənməyib.