Saf Qulluq və Həqiqət Yolu: Təsəvvüf və Müşahidə

Sufi (təsəvvüf) yolu İslam düşüncə ənənəsində özünəməxsus bir yer tutur və digər elm sahələrindən fərqli olaraq, fərqli bir bilik – yəni mərifət əldə etmə iddiası ilə önə çıxır. Bu fərqlilik isə əsasən sufizmin müşahidə metoduna verdiyi xüsusi əhəmiyyətlə bağlıdır. Sufilər üçün sadəcə düşünərək və məntiq quraraq əldə edilən bilgi kifayət deyil; əsas məqsəd, bu bilgini yaşamaq və gerçək bir təcrübə halına gətirməkdir. Yəni məsələyə sadə bir misal kimi, bir şəhəri yalnız xəritədən tanımaqla ora gedib, canlı-canlı görüb dolaşmaq arasında necə fərq varsa, bu yolda da biliklə yaşanan mərifət arasında elə fərq var.

Zikr və Həqiqi Qulluq

Təsəvvüf, əslində bir növ saf dindarlıq axtarışıdır. Əlbəttə, digər İslam elmləri də dinin əsaslarına söykənir, amma sufilik bütün bu yanaşmalardan daha çox insanın qəlbinin daim Allahla dolu olmasına önəm verir. Zikir – yalnız dildə “Allah” deməkdən ibarət deyil; insanın içində, qəlbində Allahın həmişə diri olmasıdır. Hz. Əbu Bəkrə (r.a) nisbət edilən “Gördüyüm hər şeydən əvvəl Rəbbimi gördüm” sözü də bu vəziyyəti çox gözəl izah edir.

Əslində dinin bütün ibadətləri – namaz, oruc, zəkat, həcc və digər əmrlər – Allahı yada salmaq üçün bir vasitədir. Yəni hər biri bir zikirdir. Tam və saf bir qulluq isə insanın bunları icra edərkən özünü hər an Allahın hüzurunda hiss etməsiylə mümkündür. Rəsulullahın (sav) “ən uca dostla birlikdə olmaq” halı da məhz bu anlayışa işarədir – bütün ömrünü Allahla birgə yaşamaq.

Peyğəmbərə (sav) İttiba və Riyazət

Peyğəmbərimizin (sav) həyatı təkcə düşüncə deyil, əməl və davranışla dolu bir qulluq nümunəsidir. Uzun gecə namazları, daim oruc tutması, Quran oxuması – bunların hamısı onun həyatının ayrılmaz hissəsi idi. Sufilər üçün də Peyğəmbərə (sav) tabe olmaq sadəcə qadağalardan çəkinmək deyil, həmçinin davamlı Allahla birlik halını əldə etməkdir.

Amma bu hal öz-özünə yaranmır; bunun üçün riyazət adlandırılan çətin məşqlər lazımdır. İnsanlardan uzaq qalmaq, az yemək, az yatmaq və nəfsani arzuları məhdudlaşdırmaq – bütün bunlar qəlbin və zehinin tam Allahda cəmlənməsini təmin edir. Bu, sufilərin diliylə desək, “himmətin cəmi”dir. Çünki fərz ibadətləri kamil şəkildə yerinə yetirmək üçün nafilə ibadət və riyazətə ehtiyac var. Necə ki, bir rəssam mükəmməl əsər üçün daim məşq edir, eləcə də bir sufi kamil ibadət üçün özü ilə məşğul olmalıdır.

Mürşid və Süluk

Bu yolda təkbaşına getmək asan deyil. Mürşid, yəni ruhani rəhbər, yolçunun (müridin) həm niyyətini saflaşdırmasına, həm də mərhələləri doğru addımlarla keçməsinə kömək edir. Süluk dediyimiz bu mənəvi yolçuluq gizli və şəxsə özəl olur. Mürşid hər kəsə görə fərqli zikr və məşqlər təyin edə bilər. Bəzən kənardan baxanda bu ağır görünə bilər, amma məqsəd qəlbi təmizləməkdir.

Sufizmin Bilik Anlayışı

Sufi metodunun iddiası odur ki, digər düşüncə yollarından fərqli olaraq, daha dərin və fərqli bir idrak növü qazandırır. Məsələn:

• Varlıq Dərəcələrini Anlamaq: Suhrəvərdi kimi düşünürlər deyir ki, sufilik insana maddi ilə mənəvi aləm arasında keçid mərhələlərini – misal aləmini anlamağa imkan verir. Bu, məntiq yolu ilə mümkün deyil; sadəcə müşahidə ilə qəlbdə dərk olunur.

• Vəhdətül-vücud: Sufilər bu yolda hər şeyi Allahın bir təcəllisi kimi görməyi öyrənir. İbn Ərəbi kimi sufi düşünürlər “Varlıqda Allahdan başqası yoxdur” deyə bir anlayış ortaya qoyublar. Bu baxış, Quran ayələrinin də fərqli izah edilməsinə yol açır.

• Quran və Sünnətə Bağlılıq: Sufilər üçün Quran sadəcə oxunan bir mətn deyil, qəlbdə canlanan diri kəlamdır. Onlar həyatı Quran və hədislərin işığında yönləndirirlər.

Şəriətə Bağlılıq

Sufi yolu, bəzilərinin düşündüyü kimi şəriətdən ayrı bir yol deyil. Əksinə, bu yolun mərkəzində Peyğəmbərə (sav) tabe olmaq dayanır. Peyğəmbərin (sav) insan-ı kamil olması, bu metodun nəticələrinin də kamil olmasını təmin edir. Yəni sufizmi bir qulluq forması kimi yaşayanlar üçün əsas prinsip Peyğəmbərin (sav) izindən getməkdir.