Məşşailik: İslam Fəlsəfəsi Ənənəsi və Dönüşümləri

"Məşşailik" termini mənası etibarilə "yeriyənlər" deməkdir və fəlsəfə tarixində Aristotelin əsərləri ətrafında yaranan fəlsəfi ənənəni ifadə edir. Bu məktəb bəzən "Aristotelesçilik" kimi də adlandırılır və qədim Yunan dövründən indiyə qədər fəlsəfi düşüncənin əsas istiqamətlərindən biri olmuşdur. Platon və Aristoteles fəlsəfənin ayrılmaz mərkəzi simaları hesab edilir, onların əsərləri olmadan fəlsəfi məsələlərdən danışmaq çətindir.

Tarixi Köklər və İnkişafı

Məşşailik, eramızdan əvvəl III əsrdə Aristoteleslə başlanmışdır. Ancaq bu məktəbin öncülü sayılan "Platonçuluq" da mövcud idi. Yunan düşüncəsi eramızdan əvvəl VIII əsrdən etibarən fəlsəfi ənənəni formalaşdırmağa başlamışdı. İslam dünyası isə Məşşailik ənənəsini hicri III (miladi VIII) əsrin əvvəllərində əsərlərin ərəb dilinə tərcüməsi yolu ilə tanımışdır.

Helenistik dövrdə isə "Yeni Platonçuluq" adlı yeni bir fəlsəfi istiqamət meydana çıxmışdır. Bu məktəbin əsas xüsusiyyəti Aristotelesin fizikasını Platonun metafizikası ilə uzlaşdırması idi. Yeni Platonçular Platonu metafizikçi kimi qəbul edir, Aristotelesin məntiq və metodlarını isə həmin ideala çatmaq üçün istifadə edirdilər. İslam filosofları da əsasən saf Aristoteles və ya Platonun deyil, Yeni Platonçuların şərh və əlavələr etdiyi düşüncə mirasına sahib idilər.

Platonçuluq və Aristotelesçilik Arasındakı Əsas Fərqlər

• Həqiqət Anlayışı:
  Platonçuluq həqiqətin bizim dünyamızdan kənarda, ideyalar aləmində, ya da "külli ruh"da olduğunu düşünür. Həqiqətə çatmaq üçün insan ruhunun maddi dünyanın bağlarından azad olaraq, məhz ruhani yüksəlişə və soyutlaşmaya yönəlməsi lazımdır.
  Aristotelesçilik isə həqiqətin maddi dünyadakı əşyaların içində, yəni onlarda mövcud olduğunu bildirir. Həqiqətə çatmaq üçün isə bu əşyaları incələmək və onların dəyişməz, əbədi xüsusiyyətlərini başa düşmək gərəkir. Aristotelesdə ruhun bədəndən müstəqil olub-olmaması məsələsi mübahisəlidir; müasir tədqiqatlarda isə ruhun bədənlə əlaqəli olduğu daha çox qəbul edilir.

• Tanrı Anlayışı:
  Platonun tanrı anlayışı "Sani"dir, yəni yaradan və təşkil edən bir varlıqdır.
  Aristotelesin tanrı anlayışı isə "Muharrik-i Əvvəl"dir, yəni hər şeyi hərəkətə gətirən ilk səbəb.

• İnsan və Siyasət Təsəvvürü:
  Platon insanın ruhani bir varlıq olduğunu, maddi şeylərdən azad olaraq "ruhən yüksəlməli" olduğunu söyləyir. Ona görə də idarəçilər fəlsəfə ilə məşğul olan, həqiqəti bilən şəxslər olmalıdır.
  Aristoteles isə insanın təcrübə və elmlər yolu ilə həqiqəti əldə edə biləcəyini vurğulayır. O, elmlərin qurduğu və dəstəklədiyi siyasi və sosial nizamı əsas tutur. Platonun "insan-ı kamil" (yetkin insan) anlayışının yerinə Aristoteles elmlərin hakim olduğu bir aristokratiya dövlətini qoyur.

İslam Düşüncəsində Məşşailik

İslam dünyasında "Məşşailik" termini zamanla fəlsəfə üçün ümumi bir anlayış kimi genişləndi. Platonçuluq və ya Yeni Platonçuluq fəlsəfəsini təmsil edənlər ümumiyyətlə "Məşşai" adlandırıldı.

• Kindi Dönəmi: İslamın ilk filosofu hesab olunan Kindi, Aristotelesin məntiq və fizikasını, həmçinin Yeni Platonçuluğun metafizikasını mənimsəmişdir. O, həmçinin İslam kəlamçılarının metafizik inanclarını da qəbul etmiş, lakin onların əksinə olaraq səbəb-nəticə əlaqəsini inkar etməmişdir. Bu baxımdan Kindi fəlsəfəni kəlamdan ayıran mühüm bir mövqe tutmuşdur.

• Fərabi Dönəmi: Fərabi sudur (emanasiya) nəzəriyyəsini sistemləşdirən ilk İslam filosofudur. Bu nəzəriyyəyə görə, varlıqlar mərhələli şəkildə Allahdan yayılır (feyz). Fərabi bu nəzəriyyəni Batlamyus kosmologiyası və Aristotelesçi təsvirlərlə uzlaşdıraraq elmlər arasında uyğunluq yaratmışdır. O, yaradılışın başlanğıcı olmayan, əzəldən mövcud olan bir aləm fikrini müdafiə edir.

• İbn Sina Dönəmi: İbn Sina, Fərabinin başladığı sudurçu fəlsəfəni daha da inkişaf etdirərək zirvəyə çatdırmışdır. Onun əsərlərində (Şifa, İşarat) psixologiya, məntiq, metafizika və nəzəri fizika geniş şəkildə işlənmişdir. İbn Sina dini mətnləri kəlamçıların yanaşmasından fərqli olaraq, sudur nəzəriyyəsi və səbəb-nəticə əlaqəsi çərçivəsində izah etmişdir. Bu dövrdən sonra İslam fəlsəfəsində "sudurçu metafizik" anlayışı əsas mövqe tutmuşdur.

Məşşailiyin Əsas Prinsipi: Səbəbiyyət

Məşşailiyin ən vacib prinsipi səbəbiyyərin qəbuludur, yəni kainatdakı hadisələr arasında mütləq səbəb-nəticə əlaqəsinin varlığına inanılır.

• Filosoflara görə, hadisələrin bir-birini ardıcıl izləməsi duyğularla deyil, ağıl vasitəsilə anlaşılır. Bu səbəbiyyət Tanrı ilə kainat arasındakı iyerarxik münasibəti göstərir. Allah ən yüksək varlıqdır və ondan mərhələli şəkildə varlıqlar meydana çıxır. İnsan bu səbəbiyyət zəncirini keçərək birbaşa Allahla əlaqə qura bilməz.

• Kəlamçılar isə hər hadisənin arxasında bir səbəb olduğunu qəbul etsələr də, səbəbiyyətin mütləq zəruriliyini inkar edirlər. Məsələn, atəşin yanğına səbəb olması əslində hər ikisinin də ayrı-ayrılıqda Allah tərəfindən yaradıldığıdır. Onlar gördüyümüz ardıcıllığı sadəcə təkrarlanan bir adət kimi qəbul edir və səbəbiyyətin real olmadığını bildirirlər. Bu baxışda Allah "Mütləq Xaliqdir (yaradandır)" və iyerarxik varlıq konsepsiyasından uzaqdır. Bu fərqlilik filosof və kəlamçıların Tanrı, kainat və insan anlayışlarında əsas ayrılıqlar yaradır.

Kəlam və Fəlsəfə Arasındakı Fərqlər

• Əhatə və Sahələr:
  Fəlsəfə həm nəzəri (teorik fizika, riyaziyyat, metafizika), həm də əməli (əxlaq, dövlət idarəsi, siyasət) sahələrdən ibarətdir. Hər bir sahənin öz mütəxəssisləri və müstəqil elm kimi tədqiqatları var.
  Kəlam isə nəzəri fəlsəfənin qarşısında olan və metafizik mövzuları daha çox ilahiyyat, peyğəmbərlik, axirət kimi sahələri araşdıran elmdir. Kəlam özünü tək elm olaraq təqdim etsə də, fəlsəfədəki müxtəlif sahələrin müstəqil tədqiqatlarını əhatə etmir.

• Metod:
  Fəlsəfə əsasən sübut və empirik araşdırmaya əsaslanır, yəni burhan və faktlara dayanır. Kəlam isə daha çox ağılla və sağduyu (ağıl, təcrübə və məntiqli düşüncə əsasında düzgün, praqmatik yanaşma bacarığı; ümumi həyat təcrübəsinə və sağlam məntiqə əsaslanaraq düzgün qərar vermə qabiliyyəti) ilə ümumi anlayışlar qurmağa çalışır.

• Fokus:
  Fəlsəfə siyasət və dövlət idarəsi kimi praktik məsələlərlə məşğul olsa da, kəlam bu mövzuları Şəri elmlərdən biri olan fiqhə həvalə edir.

İslami və Əqli Elmlərin Ayrılması

İslamın gəlişi ilə Quran və Sünnə əsasında fiqh, təfsir, hədis, kəlam kimi şəri elmlər yaranmışdır. Tərcümə dövründə isə Yunan, Misir, Mesopotamiya kimi öncədən gələn mədəniyyətlərin elmi mirası İslam elmlərinə daxil edildi. Lakin fəlsəfənin uzun illər boyu inkişaf etmiş və köklü bir ənənə olması, onun alimlər cəmiyyətini yaratması və şəri elmlərdən fərqli, müstəqil "əqli elmlər" sahəsi kimi inkişaf etməsi qaçılmaz olmuşdur. Bu vəziyyət isə əvvəlcədən planlanmamış olsa da, fəlsəfi ədəbiyyatın gücü və dərinliyi səbəbindən belə ayrılığı zəruri etmişdir.