İslamda Dəyişənlər və Dəyişməyənlər: Təvil

İslam düşüncəsi həm dəyişməz prinsipləri, həm də zaman və şəraitə görə dəyişə bilən təfsir və təvil sahələrini özündə birləşdirir. Burada əsas məsələ budur: Təfsirin və Təvilin sərhədləri harada bitir? Bir şərh və ya təvil hansı məqamda İslam inancının əsaslarından uzaqlaşır? Təvil (bu sözü əsasən geniş mənada, yəni şərhin bir alt başlığı olan "yozum" mənasında işlədəcəyik) insan varlığının ayrılmaz tərkib hissəsidir və bunu biz həm Kəlamda, həm Fəlsəfədə, həm də Fiqh və hətta Hədis elmlərində də görə bilirik.

Əsas İman Prinsipləri (Dəyişməzlər)

İslamda bütün təvillərin ətrafında fırlandığı bünövrə prinsiplər var ki, bunlara əsas əqidə deyilir. Bu prinsiplər yozumla dəyişdirilə və ya ləğv edilə bilməz. Əsasən üç mühüm prinsip mövcuddur:

• Tövhid (Allahın Birliyi) — Allahın zatında, sifətlərində və əməllərində birliyi deməkdir. Tövhid, çoxtanrılıq (şirk) və ya üçləmə (teslis) kimi inanc növlərini kənarda saxlayır. Məsələn, “Allah necə birdir?” sualı yozuma açıqdır, amma heç bir şərh bu birliyi pozub çoxtanrılığa əsas verə bilməz. Əks halda, həmin yozum İslam çərçivəsindən çıxmış sayılır.

• Nübuvvət (Peyğəmbərliyə İman) — Peyğəmbərlik prinsipi həm də axirət inancının əsasını təşkil edir.

• Həşr (Axirətə İman) — Ölüm sonrası diriliş və haqq-hesab prinsipi.

Bu prinsiplər Qurani-Kərim və Sünnətin açıq hökmlərinə zidd yozumları rədd edir. Məsələn, namazda qibləyə yönəlmək əmrdir və qəti hökmdür. Kimsə Kəbəni “insanın qəlbi” və ya “Haqqın zatı” kimi yozsa da, bu yozum insanın namazda fiziki olaraq Kəbəyə yönəlmə borcunu ləğv edə bilməz. Ayə və hədislərlə açıq şəkildə göstərilmiş bir hökmü pozan hər cür yozum qəbulolunmaz sayılır.

Təvilin Açıq Sahəsi və Məktəblər

Əsas iman prinsipləri dəyişməzdir, amma onların necə başa düşülməsi — nəzəri düşüncə sahəsi — geniş yozum imkanına malikdir. Məsələn, “Allah birdir” deyəndə məqsəd nədir? Allah sayca birdirmi? Sifətləri zatından ayrıdırmı, yoxsa zatının özüdürmü? Bu kimi suallar fərqli məktəblərin ortaya çıxmasına səbəb olmuşdur. Nəzəri sahə əməli sahədən daha genişdir və bu genişlik İslamın bütün bəşəri təcrübəni özündə əks etdirmə gücünü göstərir.

Tarix boyu bu sahədə üç böyük yol formalaşıb:

• Kəlam (İslam Teologiyası) — İlahi sifətlərin izahı kimi məsələlərlə məşğul olub. Məsələn, Mötəzilə məktəbi Allahın sifətlərini zatından ayrı qəbul etməyib, Əhli-Sünnə isə əksinə, onları ayrılıqda izah edib. Ancaq hər iki yanaşma Allahın birliyini qəbul etdiyindən İslam daxilində qalır.

• Fəlsəfə (İslam Fəlsəfəsi) — Müsəlman filosoflar dövrün elmi bilikləri və cəmiyyətin problemləri ilə üzləşərək, iman ilə fəlsəfi baxışlar arasında körpü qurmağa çalışıblar. Məsələn, Sudur nəzəriyyəsi (varlığın Allahdan daşıb yaranması) belə bir yozumdur. Başlanğıcda bir çox Kəlam alimləri buna qarşı çıxsa da, sonradan İbn Ərəbi kimi şəxslərlə bu nəzəriyyə İslam düşüncəsində müəyyən dərəcədə qəbul edilib.

• Təsəvvüf (Sufizm) — Həm Kəlam, həm də Fəlsəfə baxışlarını nəzərə alıb, amma onları aşmağı hədəfləyən ayrı bir istiqamət kimi formalaşıb.

Təkfir Məsələsi və Müasir Yanlış Yanaşmalar

Bu gün təkfir (birini kafir elan etmək) mexanizmi keçmişlə müqayisədə çox daha tez işə düşür və insanlar asanlıqla İslam dairəsindən kənarlaşdırılır. Halbuki tarixdə alimlər arasında təkfir hallarına nadirən rast gəlinirdi. İndiki dövrdə isə bu daha çox vaizlər, sosial şəbəkə “din xadimləri” tərəfindən edilir ki, bunlar da çox vaxt əsl ulemaya daxil deyillər. Bir baxışın yanlış olması, o baxışı müdafiə edəni dərhal kafir saymaq anlamına gəlmir.