Kamal Qavramı və İnsanı Kamil

Kamillik anlayışı, ümumilikdə bir şeyin təbii gedişatda tam halına çatması, yəni öz imkan və potensialını tam şəkildə reallaşdırması mənasını verir. Azərbaycan dilində “kamal” olaraq işlənən bu termin, yetkinləşmə, yetişmə kimi mənalarla ifadə olunur. Ərəb dilində bu inkişaf prosesinə “istikmal” deyilir, “kamal” isə həmin prosesin sonunda və ya istənilən mərhələsində əldə olunan gerçək vəziyyəti bildirir.

Kamillik və Mükəmməllik Arasındakı Fərq

Əslində bizdə işlənən “mükəmməl” ifadəsi də bu anlayışla bağlıdır, lakin mənaca bir qədər fərqlidir. Ərəb qaynaqlarında bu, “fövqi tamam” və ya “fövqal kamal” kimi işlənir ki, bu da “tamlığın zirvəsi, həddindən artıq kamillik” mənasındadır. Burada xüsusi vurğulanmalı məqam budur ki, Allahın kamilliyi ilə insanın kamilliyi bir-birindən tam fərqlidir. Məsələn, Allahın kamilliyi başqasından gəlmir, başqasına verəndə əskilmir, əksinə, başqasını kamil edən də məhz Odur. İmam Qəzali kimi düşünürlər isə artıq həddin (yəni həddən artıq artığın) kamilliyə zərər verdiyini iddia ediblər, amma bu anlayış Allah üçün keçərli deyil.

Kamillik Anlayışının Tətbiq Sahələri və İki Əsas Ölçüsü

Kamillik daha çox bir varlığın daxilində gizli olan imkanın gerçəkləşməsi, gücün hərəkətə çevrilməsi kimi izah edilir. Fəlsəfə ənənəsində kamillik “qüvvə-fel” nəzəriyyəsinə söykənir və bu baxış təkcə İslam düşüncəsi ilə məhdudlaşmır, qədim Yunan fəlsəfəsindən gəlir. Burada iki əsas forma var:

1. Birinci Kamillik (Kəmalat-ı Ula): Məsələn, bir şeyin real aləmdə var olması özü bir kamillikdir. Varlıq bəzən bir başlanğıc nöqtəsi olaraq yaxşılıqla eyni mənada işlənir. Bəzi mənəvi varlıqlar isə yaradıldığında kamil qəbul olunur və inkişaf prosesinə ehtiyac duymazlar. Amma Allahdan başqa hər bir varlıq varlığını davam etdirmək və kamilliyini artırmaq üçün daim Allahdan gələn lütf və yaradılışa (filosofların deyimi ilə - feyzə) möhtacdır.

2. İkinci Kamillik (Kəmalat-ı Saniyə): İnsana aid olan bu mərhələ, başlanğıcda əksik olan qabiliyyətlərin tədricən inkişaf etdirilməsi ilə bağlıdır. Burada hisslər, ağıl, iradə, davranış və əxlaq formalaşır. Lakin burada vacib bir məqam var: hər bir qabiliyyətin fəaliyyətə keçməsi kamillik sayılmaz. Məsələn, pis davranışlar (rəzalət) kamilliyin tərsi hesab olunur. Bir davranışın kamil sayıla bilməsi üçün həm varlığı, həm də yaxşılığı artırmalıdır.

İxtiyar Anlayışı və İnsan-Heyvan Fərqi

İxtiyar sadəcə adi seçim deyil; insanın yaxşılığı seçməsi və bu seçimlə öz varlıq dəyərini yüksəltməsi deməkdir. Heyvanlarda da müəyyən dərəcədə iradə var, amma yaxşı-pis anlayışı onlarda mövcud deyil. Ona görə də ixtiyar yalnız insana məxsusdur. Heyvanların inkişaf forması bir-birinə bənzəyir və ardıcıl gedir, amma insanda vəziyyət fərqlidir – ən aşağı mərtəbə ilə ən yüksək mərtəbə arasında böyük fərq mövcuddur. Bu da insanın digərlərindən seçildiyini göstərir.

İnsan Növünün Kamillik Dərəcələri və Mahiyyət Müzakirəsi

İnsanlar arasında belə kəskin fərqlər düşünürləri vaxtilə bir sual qarşısında qoyub: "Görəsən bütün insanlar bir növdürmü?" Bəzi qədim filosoflar kamilliyə çatan insanı “ilahi insan” (təsəvvüfdə “insan-ı kamil”), yalnız heyvani ehtiyaclarını ödəyənləri isə “insan-ı heyvan” adlandırıblar. Əbu’l-Bərəkət əl-Bağdadi insanın tək növ olmadığını iddia edən ilk filosoflardan sayılır. Fəxrəddin Razi də sonrakı illərində bu fikrə yaxınlaşıb. Təsəvvüfçülər isə bu fərqi insanlarda ilahi sifətlərin müxtəlif şəkillərdə təcəllisi kimi açıqlayıblar.

Kamilliyin Nəzəri və Əməli Tərəfi

Yetkinləşmə sadəcə biliklə (nəzəri) məhdudlaşmır, eyni zamanda əməl və davranışlarla (əməli) da tamamlanır. Bilik ruhun inkişafı üçündür, amma insan təkcə ruhi varlıq deyil. Bu səbəbdən, davranışların idarə olunması və əməllərin yaxşılığa bağlı şəkildə həyata keçirilməsi vacibdir. Nəzəri və əməli kamillik bir-birini tamamlayır – edilən bir yaxşılıq növbəti yaxşılığı asanlaşdırır, amma pisliklər insanın kamillik potensialını zəiflədir.

Müasir Dönəmdə Kamillik Anlayışının Böhranı

Bu günün ən əsas problemlərindən biri odur ki, bilik dəyişdikcə kamillik anlayışı da dəyişir. Bir dövrdə kamil hesab olunan bilgi və bacarıq, başqa bir dövrdə köhnəlmiş, natamam, hətta yanlış sayılır. Məsələn, Aristotelin fizika nəzəriyyələri bu günün fizikasının qarşısında nə vəziyyətdədir? Burada bəzi əsas suallar ortaya çıxır:

• Platon və ya İbn Sinanın dövründə doğru sayılan elmi prinsiplər bu gün eyni şəkildə kamil hesab olunurmu?

• Müasir elmlə silahlanmış insan, orta əsr alimi ilə müqayisədə daha kamil sayılırmı?

• Elmdəki bu dəyişikliklər əxlaq və hüquq normalarımıza da təsir edirmi? Əvvəllər yaxşılıq sayılan bir şey indi pislik kimi dəyərləndirilə bilərmi?

• Müasir dövrdə bilik artımı və dəyişimi insanın kamilliyində həqiqi bir artım deməkdirmi, yoxsa bu sadəcə zahiri bir inkişafdır? Məsələn, bu günkü bir filosof Platondan, yaxud kvant nəzəriyyəsini bilən bir sufi İbn Ərəbidən böyükmü sayılmalıdır?

19-cu əsrin Qərb düşüncəsi (pozitivizm, təkamül nəzəriyyəsi) bu suallara birmənalı “bəli” cavabını verərək, insanlığın daim irəli getdiyini, bu günün dünəndən daha yaxşı və kamil olduğunu müdafiə edib. Amma gerçəkdə bu suallar hələ də açıq qalır və insanlığın əsl problemlərindən biri kimi aktualdır. Kamillik anlayışı klassik dövrdə fəlsəfə, kəlam və təsəvvüf ənənələrində dərinliklə işlənilib. Lakin müasir dövrdə bilik və dünyanın sürətlə dəyişməsi bu anlayışı yenidən düşünməyi zəruri edir.