Kərbəla: Tarix və Cəhalət Arasındakı Faciə

Kərbəla faciəsi, İslam tarixində iz qoyan, heç vaxt unudulmayan ən acı hadisələrdən biridir. Onu təkcə bir tarixi hadisə kimi yox, həm də o dövrün mənəvi, ictimai və siyasi vəziyyətlərinin bir nəticəsi kimi dəyərləndirmək lazımdır. Bu hadisəni başa düşmək üçün yalnız tarixə baxmaq kifayət deyil; onun kökündə duran dərin səbəblərə də nəzər salmaq vacibdir.

Tarixi Gedişat və Hadisənin Başvermə Səbəbləri

Kərbəla faciəsi, bir çox mötəbər mənbələrdə ətraflı şəkildə izah olunub. İbn Kəsirin "əl-Bidayə", İbn əl-Əsirin "əl-Kamil" və Təbərinin "Tarix" əsərləri, eləcə də mərhum Asım Köksalın "Həzrət Hüseyn və Kərbəla Faciəsi" kitabı bu istiqamətdə geniş məlumat verir.

Əsasən hadisə Muaviyə ibn Əbu Sufyanın sağlığında oğlu Yezidi varis təyin edib, ölümündən əvvəl ona beyət alınmasını təmin etməsi ilə başlayır. Halbuki Muaviyə özü, bəzi mühüm şəxslərin – xüsusilə Həzrət Hüseynin (r.a) və digər nüfuzlu səhabələrin – bu beyətə könülsüz olduğunu bilirdi və Yezidə onlara təzyiq etməməyi tövsiyə etmişdi. Amma Muaviyənin vəfatından sonra Yezid bu tövsiyəyə əməl etmədi və Mədinənin valisi Vəlid ibn Utbəyə tapşırıq verərək, bu böyük şəxslərdən hər nə bahasına olursa olsun beyət alınmasını istədi.

Həzrət Hüseyn bu təzyiqə boyun əyməyib Mədinədən ayrıldı və Məkkəyə üz tutdu. Məkkədə olduğu müddətdə Kufəlilərlə yazışmalara başladı. Zülmə qarşı çıxmaq, haqsız rejimə baş əyməmək məqsədilə bir hərəkata başladı. Lakin Kufədən gələcək qəti dəstəyi tam gözləmədən yola çıxdı və Kərbəla adlı çöldə, ailəsi və azsaylı tərəfdarları ilə birlikdə minlərlə nəfərlik ordu ilə üz-üzə qaldı. Bu qarşılaşma tarixdə silinməyəcək izlər buraxdı.

Kərbəlanın Əsas Səbəbləri – Görünəndən Daha Dərin Həqiqətlər

Kərbəla faciəsini yalnız görünən səbəblərlə izah etmək mümkün deyil. Axı orada qətlə yetirilən şəxs Allah Rəsulunun (sav) sevimli nəvəsi, cənnət gənclərinin ağası idi. Və ona qarşı çıxan dörd min nəfərlik ordunun əksəriyyəti də namaz qılan, İslamı tanıyan insanlardı. Onlar Həzrət Hüseyni tanıyırdılar, Peyğəmbərlə olan əlaqəsini bilirdilər. Elə isə bu qədər məlumat və bağlılıq içində bu faciə necə baş verdi?

Bu hadisənin arxasında duran dörd əsas səbəbi var idi:

• Elmin yerini cəhalət tutmuşdu: İslamın ilk dövrlərində hökm sürən elm və maarifçilik tədricən itirildi. Cəhalət yayıldı və insanlar doğru ilə yanlışı ayırd etmə gücünü itirdilər. Kərbəla faciəsinin bir səbəbi də məhz bu savadsızlıq idi.

• Mərhəmətin yerini mənfəət almışdı: İslam cəmiyyətinin təməlində duran mərhəmət anlayışı silinmiş, onun yerini şəxsi mənafelər tutmuşdu. Ubeydullah ibn Ziyadın, Ömər ibn Səd və Şimr kimi sərkərdələrə vəlayət və vəzifə vəd etməsi insanların necə mənafeyə aludə olduğunu göstərir.

• Himayədarlıq (hamiyyət) yerini fanatizmə vermişdi: Əvvəllər insanları haqqa yönəldən vicdan və himayə hissi getdikcə məzhəb, irq, qrup və şəxsi fanatizmlə əvəz olundu. Bu kor bağlılıqlar isə Kərbəla kimi faciələrin zəminini yaratdı.

• Xilafət anlayışı yerini səltənətə vermişdi: İslamda rəhbərlik ilklərə və haqq əsaslara dayanmalıdır. Amma bu dövrdə rəhbərlik ailə və şəxsi mənafelərlə idarə olunmağa başlamışdı. Haqqın yerinə güc, ədalətin yerinə hökmranlıq keçmişdi.

Nəticə və Götürüləsi Dərslər

Bütün bu sadalananlar Kərbəla faciəsinin baş verməsinə zəmin yaratdı. Bu hadisəni yalnız bir tərəfi haqlı çıxarmaq üçün təhlil etmək, yaxud sadəcə tarixi bir kədər kimi görmək doğru deyil. Təəssüf ki, bu hadisə əsrlərdir ki, tərəfkeş yanaşmalarla öyrənildiyi üçün əsl dərslər çıxarılmayıb və nəticədə eyni yanlışlar təkrar olunub.

Əgər Kərbəla bu gün də bizim üçün əhəmiyyətli olacaqsa, "niyə baş verdi?" sualına səmimi şəkildə cavab axtarmaq lazımdır. Həzrət Hüseynin qətlinə göz yumulmasına səbəb olan dəyərlər itkisinin nə olduğunu dərk etməliyik. Bu suallara cavab tapmadan, bugünkü cəmiyyətlər də eyni fəlakətləri yaşamaqdan sığortalanmış sayılmaz.

Kərbəla – sadəcə keçmişdə qalmış bir hadisə deyil, bu günümüzə də işıq tutan bir aynadır. Əgər bir cəmiyyətin içində elm, mərhəmət və vicdan yoxa çıxırsa, yerini isə cəhalət, mənfəət və fanatizm tutursa – orada sülh də, ədalət də, qardaşlıq da tədricən itir. Kərbəla bu baxımdan bizi silkələyən bir çağırışdır: "Haqq üçün ayağa qalx, amma haqqı tanı, yaşa və müdafiə et."