Səhabələrin Hz. Hüseynə Dəstək Göstərməməsinin Səbəbləri

Hicri 61-ci ildə baş verən Kərbəla hadisəsi, İslam tarixində dərindən iz buraxan və çoxsaylı suallar doğuran ağrılı bir dönəmdir. Bu hadisə ilə bağlı ən çox verilən suallardan biri budur: Niyə həmin dövrdə sağ olan səhabələr Hz. Hüseynin (r.a) yanında olmadılar?

Əslində o dövrdə bir çox səhabə hələ həyatda idi. Məsələn, Abdullah ibn Zübeyr, Abdullah ibn Ömər, Abdullah ibn Abbas, Ənəs ibn Malik, Ümmü Sələmə və Zeyd ibn Ərqam kimi tanınmış səhabələr o zaman yaşayırdılar.

Fitnə və Tənəzzül Mühiti

O günkü şəraitdə səhabələrin əksəriyyəti zalıma dəstək olmamış, haqsızlığa ortaq olmamış, amma eyni zamanda bu qədər böyümüş bir fitnənin qarşısında da aciz qalmışdılar. Onlar sadəcə müşahidəçi deyildilər – cəmiyyətin bu dərin parçalanmasını düzəltməyə çalışırdılar. Ancaq fitnə o qədər geniş yayılmışdı ki, hadisələrin axarına müdaxilə etmək çətin idi.

İctihad və Fərqli Yanaşmalar

Hz. Hüseynin (r.a) qərarı – yəni Kərbəlaya doğru yola çıxması – öz ictihadına söykənirdi. O, Kufəlilərin "sənin yanındayıq" vədlərinə inanaraq bu addımı atmışdı. Lakin digər səhabələr fərqli bir ictihadla hərəkət etdilər. Onlar sakit qalmağı, hadisələrin böyüməməsi üçün qan tökülməsinin qarşısını almağı daha münasib hesab etdilər. Bu, zalıma boyun əymək deyildi. Sadəcə daha çox qan axıdılmasının qarşısını almaq istəyirdilər.

Əslində onların ən böyük narahatlığı Kufəlilərin vədlərinə sadiq qalmayacaqları idi. Təəssüf ki, bu qorxuları da gerçəyə çevrildi.

Kufədəki Basqı və Hz. Hüseynin Qətiyyəti

Hz. Hüseyn yola çıxanda Kufədə Ubeydullah ibn Ziyad çox güclü bir təzyiq mühiti yaratmışdı. İnsanlar ya qorxudulmuşdu, ya da pulla satın alınmışdı. Bu da Hüseynə dəstək verməyi demək olar ki, mümkünsüz etmişdi.

Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, Hz. Hüseyn geri çəkilmədi. O, həyatını ortaya qoyaraq babası Rəsulullahdan (sav) aldığı mirasa sadiq qaldı. Bilirdi ki, nə qədər çətin olsa da, haqq yolunda dayanmamaq olmaz.

Böyük Fitnənin Kökləri – Hz. Osmanın (r.a) Şəhadəti

Kərbəla kimi hadisələri anlamaq üçün İslam tarixinin daha əvvəlki dönəmlərinə, xüsusilə də Hz. Osmanın şəhid edilməsi məsələsinə baxmaq vacibdir. Bu hadisə “fitnətül-kübra” – yəni “böyük fitnə” olaraq tarixə düşmüş və sonrakı bir çox qarşıdurmaların – Cəməl, Siffin, Nəhrəvan və nəhayət Kərbəlanın – zəminini hazırlamışdır. Hz. Osmanın şəhadətindən qazanc götürənlər elə onun qanını tökənlərlə eyni şəxslər olmuşdu. Mərvan ibn Həkəm də bu qrupda adı hallananlardandır.

Zeyd ibn Ərqamın Səssizliyini Pozması

Kərbəladan sonra yaşananlar bəzi səhabələri sükutlarını pozmağa vadar etdi. Zeyd ibn Ərqam bu baxımdan mühüm bir nümunədir. O, Ubeydullah ibn Ziyadın sarayında Hz. Hüseynin kəsilmiş başı ilə oynadığını görəndə dözə bilmədi. Yaşına baxmayaraq, ayağa qalxaraq dedi: “Ey zalım! Əl çək o başdan. And olsun Allaha, mən bu başı Rəsulullahın dəfələrlə öpdüyünü görmüşəm!” Daha sonra isə Kufə küçələrində insanlara səsləndi: “Ey ərəblər! Bu zillət sizə bəsdir! Peyğəmbərin nəvəsi qətlə yetirilir, siz isə ya susursunuz, ya da dəstək verirsiniz!” Beləliklə, uzun müddət sükutla izləyən Zeyd ibn Ərqam da mövqeyini açıq şəkildə ortaya qoydu.

Şamda Manipulyasiya Oyunu və Xalqın Aldadılması

Hz. Hüseynin başı və ailə üzvləri zəncirlə Kufədən Şama gətiriləndə, xalq küçələrə tökülmüşdü. Əhli-Beytə qarşı kin və nifrətlə dolu sözlər yağdırılırdı. Xalq elə bilirdi ki, bunlar Hz. Osmanın qatilləridir.

Bu zaman İmam Zeynəlabidin yaşlı bir kişinin təhqirlərinə cavab verərək soruşdu: “Niyə bizə bu qədər nifrət edirsən?” Həmin kişi onların Osmanın qatilləri olduğunu düşündüyünü dedi. İmam isə cavab verdi: “Biz Rəsulullahın ailəsiyik. Peyğəmbərin nəvələriyik.” Bu sözlərdən sonra həmin kişinin dünyası başına yıxıldı. “Yezid bizi aldatdı. Günlərdir bizə deyirdilər ki, Osmanın qatilləri gəlir,” – dedi. Bu, manipulyasiyanın necə yaradıldığını və hadisələrin necə manipulyasiya olunduğunu açıq şəkildə göstərir.

Tarixi Hadisələrə Kontekstlə Yanaşma Zərurəti

Səhabələrin o dönəmdəki davranışlarını düzgün dəyərləndirmək üçün hadisələrə yalnız nəticə etibarilə deyil, bütün tarixi və sosial kontekstdə baxmaq lazımdır. Niyə bu hadisələr baş verdi? Nə baş verdi? Kimlər iştirak etdi? Və nəticə nə oldu? – suallarına geniş və obyektiv cavab tapmaq vacibdir. Əks halda, səthi yanaşmalar bizi yanlış nəticələrə aparar.

Nəticə

Səhabələrin Hz. Hüseynə birbaşa qoşulmaması onların zəifliyi və ya biganəliyi deyildi. Həmin dönəmin qarışıq və təhlükəli şəraiti, töküləcək qanı dayandırmaq arzusu, Kufəlilərin etibarsızlığı və hər birinin öz ictihadına uyğun davranması bu qərarın əsas səbəbləridir.

Bu vəziyyət bir tufanda dənizə çıxan müxtəlif gəmilər kimidir: bəziləri limanda gözləməyi, bəziləri isə açıq dənizə çıxmağı seçdi. Hər birinin qərarı fərqli olsa da, məqsəd eyni idi – ya qorunmaq və qorumaq, ya da doğru yola çatmaq.