Namazın Mahiyyəti və Məqsədi | İslamın Şərtləri - 2

Namaz – ərəbcə "salat" sözünün qarşılığı olmaqla – ilk mənada dua deməkdir. Bəzi alimlərin fikrincə, bu söz “musalli” kökündən yaranmışdır və “yarışda ikinci olan” mənasını verir. Bu da bir mənada namaz qılanın Allahı izləmesi, Onun ardınca getməsi kimi yozula bilər. İslamda bütün ibadətlər əslində zikrin, yəni Allahı zikr etməyin bir formasıdır. Namazı fərqləndirən əsas xüsusiyyət isə günün müəyyən vaxtlarında yalnız Allahı xatırlamaq üçün ayrılmış xüsusi bir ibadət olmasıdır.

Dinin mahiyyəti, həyatın bütün sahələrində Allahı mərkəzə almaq və hər şeyi bu təməl üzərində qurmaqdan ibarətdir. Bu baxımdan, ibadətlərin ən böyüyü məhz zikr, yəni Allahı xatırlamaqdır.

Namaz və Əxlaqi Dəyişiklik

Qurani-Kərimdə namazın insanı “fahşə” (çirkin əməllər) və “münkər”dan (pisliklərdən) uzaqlaşdırdığı bildirilir. Davamında isə qeyd olunur: “Allahı zikr etmək ən böyükdür (ən önəmli olanıdır).” (Ənkəbut, 45) Bu da göstərir ki, namazın əsas məqsədi Allahı yad etməkdir.

Namazla əxlaq arasında daha dərindən əlaqəni açıqlayan digər bir ayədə belə buyurulur: “Həqiqətən, Allah ədaləti, yaxşılığı və yaxınlara köməyi əmr edir.” (Nəhl, 90) Bu ayə göstərir ki, ədalətin qarşısında “fəhşə”, ihsanın qarşısında isə “münkər” dayanır. Bu əlaqədən çıxış edərək demək olar:

• Namaz insanı “fahşə”dan uzaqlaşdırmaqla onu ədalətli olmağa yönəldir;

• Eyni zamanda insanda “ihsan” – yəni yaxşılıq etmək, Allaha sanki Onu görürmüş kimi ibadət etmək keyfiyyəti formalaşdırmalıdır.

İhsan və Ədalət Anlayışı

İhsan, Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) ifadəsi ilə “Allahı görürmüş kimi ibadət etmək, hərçənd sən Onu görməsən də, O səni görür” halıdır. Söz olaraq “yaxşılıq etmək” mənasını versə də, burada məqsəd insanın Allaha tam etimad və səmimiyyətlə yönəlməsi və bu imanın əmələ çevrilməsidir. Namaz bu şüuru daim diri saxlayan bir ibadətdir.

Ədalət isə insanın davranışlarını Allahın hüzurunda olduğunu dərk edərək tənzimləməsidir – yəni imanla əməl arasında vəhdət qurmaqdır.

Əməlin İkiqat Təbii Quruluşu

İbadət və əməllər yalnız konkret fəaliyyətləri yerinə yetirməkdən ibarət deyil, həm də müəyyən əməllərdən uzaq durmaq anlamına gəlir. Məsələn, namaz bir tərəfdən fiziki fəaliyyət – qılmaq, oxumaq, səcdə etmək – kimi görünürsə də, digər tərəfdən insanı pis əməllərdən çəkindirmə funksiyası daşıyır. Bu baxımdan namaz ikitərəfli bir ibadətdir.

Əxlaqi Nəticələrin Şərtliyi və İnkişafı

Namaz bizdən asılı olmayaraq Allahı xatırladan bir vəsilədir. Lakin onun insanın gündəlik həyatında doğurmalı olduğu əxlaqi nəticələr avtomatik şəkildə baş vermir. Başqa sözlə, insanın namazdan əxlaqi nəticələr əldə etməsi öz-özünə mümkün olmur; bunun üçün xüsusi diqqət və səy göstərilməlidir. Yəni ibadətlə davranış arasında əlaqə qura bilməsək, namazın əxlaqi meyvələrini dadmaq çətin olar.

Bu məqsədə çatmaq üçün iki əsas amil nəzərə alınmalıdır:

1. Camaatla Qılınan Namazın Rolu
   Namaz əslində camaatla yerinə yetiriləndə tam olur. Camaat şəklində qılınan namaz, fərdin əxlaqi xüsusiyyətlərinin möhkəmlənməsinə daha güclü təsir göstərir. Çünki kollektiv ibadət, davamlı əxlaqi tənbeh və nəzarət mühiti yaradır.

2. Aydın Şüurla Qurulan Bağ
   Camaatın zəif olduğu və ya insanın tək qıldığı hallarda isə namazla Allah arasındakı əlaqə daha şüurlu və dərin bir idrakla qurulmalıdır. Bu rabitənin insanın gündəlik davranışlarına da sirayət etməsi üçün namazın məzmununa xüsusi diqqət göstərilməlidir.

Namazın Daxili Tərkibi və Əxlaqi Qarşılığı

Namazın içərisində iki əsas məzmun vardır ki, bunlar əxlaqi inkişafa yön verən əsaslardır:

1. Allahı Təsbih və Peyğəmbərə Salavat
   Bu zikrlərin əxlaqi qarşılığı – eqonun, mənliyin tərk edilməsidir. Çünki əxlaqın əsas düşməni qürurdur. Hədisdə qeyd olunur ki, “Qəlbində zərrə qədər təkəbbür olan şəxs cənnətə girməz.” (Müslim) Namazda Allahı təsbih və salavat oxumaq, insanın özünü Haqqa təslim etməsi və hər şeyin sahibi olaraq yalnız Allahı tanıması anlamına gəlir. Bu şüur formalaşmadan digər əxlaqi keyfiyyətlər də davamlı olmur.

2. İstiğfar – Tövbə və Bağışlanma Diləmək
   Namaz, həm də insanın daimi olaraq özünü təmizləmə və Allahdan əfv diləmə yoludur. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) belə bir ibadətdə daim istiğfar etməsi, bizə də bu yolda nümunədir.

Bu iki əsas – təsbih və istiğfar – əldə olunarsa, namaz bütün əxlaqi həyatımızı formalaşdıran bir ibadətə çevrilə bilər. Əks halda, əldə edilən nəticələr yalnız qismən və keçici olar.

Namaz – Merac və Davamlı Xatırlatma

Namaz, bəşərin varlıqla əlaqədə çatacağı ən ali məqam olan Allah şüurunun ifadəsidir. Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) Merac səfərində ümmətə bəxş olunan bu ibadət, elə bu səbəbdən “möminin meracıdır” adlandırılmışdır. İnsanın ən yüksək hədəfi Allahı tanımaqdır və namaz bu idrakin formasıdır.

Lakin bu səviyyədə bir namaz, yalnız dərin bir şüurla qılındıqda əxlaqi təsir gücünə malik olur. Həyatın bütün sahələrinə yayılması çətin olan bu hal, davamlı səy və iradə tələb edir. Xüsusilə Ramazan ayı və təhəccüd kimi vaxtlarda bu xüsusiyyətləri inkişaf etdirməyə daha çox diqqət yetirilməlidir.

Namaz, Allahın insana verdiyi bir lütfdür. O, insanı gün ərzində Allahı xatırlamağa yönəldən və bütün digər əxlaqi seçimlərə istiqamət verən bir təqva ocağıdır.