Zəkat, İslamın beş əsas ibadətindən biri olmaqla yanaşı, mənşəyini “təzkiyə” – yəni təmizlənmək, saflaşmaq mənasını verən ərəb sözündən alır. Bəzən Ramazan ayına təsadüf etdirilərək verilsə də, əslində bu illik bir məsuliyyətdir və sadəcə Ramazana xas bir ibadət deyil. Bu praktika daha çox unudulma ehtimalını aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır.
Zəkatın Təmizləmə Təsiri
İslamda təzkiyə yalnız zəkatla məhdudlaşmır. Namaz, oruc, zikr kimi digər ibadətlər də insanın nəfsani arzularından, ehtiraslarından və bitib-tükənməyən dünyəvi gözləntilərindən təmizlənməsini hədəfləyir. İnsanın təmizlənməyə daim ehtiyacı vardır və bu, fasiləsiz davam edən bir daxili yolçuluqdur.
Zəkatın “təzkiyə” ilə anılması, insanın mala olan bağlılığı ilə əlaqəlidir. İnsan, malından bir parça ayırarkən sanki özündən bir şey qoparır. Məhz bu çətinliyə baxmayaraq, malından zəkat verən mömin, əslində özünü Allaha təslim etdiyini göstərir.
Zəkat, malı kirdən təmizləmək deyil, əksinə malın ən təmiz və gözəl hissəsini Allah rızası üçün paylaşmaqdır. Bu baxımdan, zəkatın dəyərini azaltmaq, minnət qoymaq və ya incitmək kimi davranışlardan uzaq durmaq vacibdir. Əsl mənəvi qazanc və mülk, Allah yolunda verilənlərdir. Zəkat, həm də insanın axirətə qoyduğu zəruri sərmayədir.
Zəkat və Allahın sifətləri ilə bənzərlik
Bütün ibadətlərdə məqsəd, Allahın sifətləri ilə tərbiyələnməkdir. Zəkat və sədəqə isə bu sifətlər – xüsusilə kərəm (səxavət) və ruzi vermə – ilə daha konkret təmas nöqtəsidir.
Allahın “ilah” olması, Onun varlıq verməsi ilə başlayır. Varlıq verməyən bir varlıq “ilah” olaraq qəbul edilə bilməz. Bu səbəbdən, səxavət – yəni vermək – Allahın sifətlərinə oxşamanın bir formasıdır. Rəsulullahın (s.ə.s.) səxavətli insanları tərif etməsi, onların Allahın bu sifətinə məzhər olmaları səbəbindəndir.
Zəkat, müəyyən miqdarda (nisab) mala sahib olan hər kəs üçün fərzdir. Bu səbəbdən zəkat verməmək, həmin səviyyəyə çatmış bir mömin üçün günah sayılır. Necə ki, bir ağanın xəsisliyi onun mövqeyinə yaraşmırsa, zəngin bir müsəlmanın zəkatdan yayınması da Allah qatında qəbul edilməz bir davranışdır.
Zəkatın İqtisadi və Sosial Roluna Dair
İslam cəmiyyətdəki sinif fərqlərini kökündən yox etməyi deyil, bu fərqlərin təsirini minimuma endirməyi hədəfləyir. Zəkat, ibadətin yalnız fərdi səviyyədə qalmayıb, insanın malı və mülkiyyəti üzərində də təsirli olmasını təmin edir.
Zəkat, varlı və kasıb arasındakı uçurumu yumşaldaraq sosial əlaqələri möhkəmləndirir. Qurani-Kərimdə, malın yalnız varlılar arasında dövr etməsi (“dulə”) tənqid olunur (Həşr, 7). Belə bir vəziyyət cəmiyyət daxilində qeyri-sabitliyə yol aça bilər. İslamda fərdlərin dəyəri sahib olduğu sərvətə görə deyil, Allahla olan yaxınlığına və əməl keyfiyyətinə görə ölçülür.
Zəkat, sərvətin tək-tək əllərdə cəmlənib digərləri üzərində hakimiyyət vasitəsinə çevrilməsinin qarşısını alır. İslam, insanların ehtiyaclarını qarşılayacaq və potensiallarını inkişaf etdirə biləcəkləri ədalətli bir sistemin qurulmasını istəyir. Bu, yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda mənəvi bir vəzifə kimi təqdim olunur.
Zəkatla Sosial Yardımlar Arasındakı Əsas Fərqlər
Zəkat, yalnız dövlət və ya rəsmi qurumlar tərəfindən həyata keçirilə biləcək bir sosial yardım növü deyil. Bu ibadət, fərdin bilavasitə niyyəti və Allaha olan qulluq şüuruyla yerinə yetirilməlidir. Sosial yardım məqsədilə toplanan dövlət vergiləri və paylanılan yardımlar, zəkatın yerini tutmur. Çünki zəkatın mahiyyətində şəxsi təmizlənmə, niyyət və qulluq şüuru dayanır. Zəkat, fərdin bu təmizlənmə prosesində aktiv iştirakını tələb edir.
Zəkatın Əxlaqi Tərəfi və Tələləri
Qurani-Kərimdə zəkat və infaqla bağlı ayələrin əksəriyyəti əxlaqi məsələlərə yönəlir. İnsan çox vaxt verdiyi şeylərlə mövqe və güc qazanmaq istəyir. Bu, xilas olunması ən çətin mənəvi xəstəliklərdəndir. Zəkat verərkən minnət qoymaq, özünü üstün göstərmək və ya qarşılıq gözləmək kimi davranışlar ibadətin ruhunu zədələyir.
İmam Qəzali xəsisliyi bir “əqrəbə” bənzədir. Zəkat vermək, bu əqrəbi öldürməkdir. Lakin zəkat verərkən riyakarlıq etmək və ya nüfuz qazanmağa çalışmaq, insanın daxilindəki “hubb-i cah” – yəni şöhrət və məqam sevgisini qidalandırır, onu daha da böyüdür.
İbadətlər Allahla qul arasında vasitəsiz rabitədir. Hz. Aişənin (r.a), özünə dua edən birinə qarşılıq olaraq onun üçün də dua etməsi, etdiyi əməlin qarşılığını insandan deyil, Allahdan gözləməsi ilə bağlıdır. Bu nüans, ibadətin saf niyyətlə edilməsinin əhəmiyyətini göstərir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder