Orucun Hikməti | İslamın Şərtləri - 4

Oruc, İslamın beş əsas ibadətindən biri olmaqla yanaşı, namazla birlikdə müsəlman şəxsiyyətinin və dini həyatın ən möhkəm iki sütunundan birini təşkil edir. Qurani-Kərimdə “sizdən əvvəlkilərə fərz qılındığı kimi, sizə də fərz qılındı” (Bəqərə, 183) buyurularaq orucun çox qədim və dərin köklərə sahib bir ibadət olduğu vurğulanır. Hətta səmavi olmayan inanclarda belə, oruca bənzər müxtəlif ritualların olduğu müşahidə edilir.

Orucun Əsas Məqsədi: Təmizlənmə (Təsfiyə)

İmam Qəzzalinin (r.a) “Mizanul-Əməl” əsərində qeyd etdiyi kimi, insan nəfsinin ən təhlükəli gücü yemək ehtiyacıdır. Çünki yeməklə bədən güc qazanır, bu da nəfsani meyillərin artmasına səbəb olur. Orucun əsas funksiyalarından biri – insanı yemək-içməkdən məhrum etməklə bədənin üzvlərini nəfsani təsirlərdən təmizləməkdir. Bu təmizlənmə prosesi ilk olaraq ağız, göz, dil kimi üzvlərlə başlayır və daha sonra qəlb, təxəyyül və düşüncə dünyasına qədər sirayət edir.

Ancaq bu təmizlənmə yalnız fiziki səviyyədə qalmır. Təxəyyül və ağıl da bu prosesə daxil olur. Duyğular saflaşmadan təxəyyül təmizlənmir, təxəyyül təmizlənmədən isə ağıl tam idrak səviyyəsinə çata bilmir. Çünki təxəyyül duyğulardan gələn məlumatlar üzərində işləyir, onlarsız özbaşına nəyisə dərk etməsi çətindir. Oruc bu duyğusal və mənəvi çirkinliklərdən uzaqlaşmaq üçün bir vasitədir.

Sufilərin "təsfiyə" adlandırdığı bu mərhələ, insanın içini boşaltması – yəni müəyyən şeylərdən könüllü şəkildə uzaq durması deməkdir. İslamda bir çox əmr və qadağaların əsas qayəsi də “özünü tutmaq” prinsipinə söykənir. Oruc, məhz bu özünü tuta bilmə qabiliyyətini inkişaf etdirən ən mühüm ibadətlərdən biridir.

Oruc: Bədəni Bağlayıb Ruhu Azad Etmək

Burada məqsəd – bədənin istəklərini bağlayıb, ruhu azad buraxmaqdır. Çünki bədən nə qədər qidalanarsa, ruh o qədər zəifləyir. Oruc, bədənə aid istəklərdən uzaqlaşdıraraq, insanın mənəvi potensialını artırır. Bu inkişaf, yalnız möminlərlə məhdudlaşmır; səmimi şəkildə oruc tutan hər kəs, dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, bu mənəvi artımdan faydalana bilər. Çünki oruc, Haqqa doğru ruhani açılış mövsümüdür.

Oruc: Ümumi Zikr Halı

İslamda ibadətlərin mahiyyəti zikr – yəni Allahı anmaq və Onunla birlik halında olmaqdır. Namaz, zəkat, həcc, tövbə və s. – hamısı bir növ zikrdir. Oruc da zikrdir, özü də çoxşaxəli bir zikr formasıdır. Xüsusilə Ramazan ayında bu ibadət daha da geniş bir şüura çevrilir. Namaz və zəkat fərdi təcrübə olsa da, oruc cəmiyyətin və hətta mədəniyyətlərin ruhuna toxunan bir ibadətdir. Ramazan ayı boyunca təkcə oruc tutanlar deyil, bu ayın mənəvi ab-havasına daxil olan hər kəs zikrin bir növünə məruz qalır.

Orucun bu qədər dərin təsirə malik olmasının səbəbi, onun gün ərzində davam edən bir xatırlatma funksiyasına malik olmasıdır – sahurdan iftara qədər insan daim bir gözləmə və bağlılıq halındadır. Oruc tutan zaman qılınan namazlar, verilən sədəqələr və edilən dualar da bu zikrin tərkib hissəsinə çevrilir. Bu isə orucun nə qədər geniş və əhatəli bir ibadət olduğunu göstərir.

Orucun Külli İsmi: “Əs-Səməd”

İslam inancına görə, Allahın isim və sifətləri aləmdə təcəlli edir. Orucda isə ən çox təcəlli edən isim “Əs-Səməd” – yəni heç nəyə möhtac olmayan, zatı ilə qaim olan Allah sifətidir. İnsan bu dünyada varlığı ilə heç zaman möhtaclıqdan qurtula bilməz. Lakin oruc insanda bir növ “istina” – yəni ehtiyacsızlıq duyğusu formalaşdırır. Ən təməl ehtiyaclara qarşı belə müqavimət göstərmək, insana Allaha yönəlmiş bir güvən və dayaq hissi qazandırır. Bu isə qul olaraq bizim “Əs-Səməd” adına bənzəmə səyimizdir.

İbn Ərəbi, Allahın isimləri ilə bağlı şərhlərində üç anlayışdan bəhs edir ki, bunlar orucluğa da tətbiq oluna bilər:

• Təəllüq (bağlanmaq): Hər hal və vəziyyətdə Allahla bağını qorumaq.

• Təhəqqüq (dərk): Allahın isim və sifətlərinin mənalarını dərk etmək.

• Təxəllüq (əxlaqlanmaq): Həmin sifətlərlə əxlaqlanmaq və bu halı xarakterə çevirmək.

Oruc, bu üç mərhələnin hər birinə xidmət edən bir ibadət kimi çıxış edir.

Ramazan Ayının Xüsusi Lütfü

Ramazan ayı, yalnız yemək və içməkdən imtina etməklə izah edilə bilməyəcək qədər dərin və ilahi bir lütfdür. Bu ayda bərqərar olan mənəvi mühit, insan ruhunun təmizlənməsi və Allahla əlaqəsinin güclənməsi baxımından digər aylardan fərqlənir. Allahın qullarına münasibəti əsasən ədalətə deyil, mərhəmətə və lütfə əsaslanır. Məhz buna görə də zaman və məkanların fəzilət qazanması, ilahi kərəmdən qaynaqlanır.

Ramazan ayı, “Əs-Səməd” adının ən çox təcəlli etdiyi dövrdür. Bu təcəlli, insanın ruhani yüksəlişini sürətləndirir və onu öz heyvani yönlərindən uzaqlaşdıraraq “natiq” – yəni düşünə bilən və mənəvi kamilliyə meyilli tərəfinə yaxınlaşdırır. Necə ki, məşhur bir sufi kəlamında deyilir: “Bəzi təriqətlərin son nöqtəsi, bəzi təriqətlərin başlanğıcıdır.” – bu, Ramazan orucunun da mənəvi kamillikdə bir başlanğıc qapısı ola biləcəyinə işarədir.

Rəbbimiz bizə oruc ibadətinin bütün hikmətlərini dərk edib, təmizlənmiş bir qəlbə çatmağı nəsib etsin.