Din və fəlsəfə arasındakı fərqləri anlamağa çalışarkən, Bağdad fəlsəfi mühitinin önəmli simalarından olan Əbu Süleyman Sicistaninin fikirlərinə müraciət etmək faydalı olar. Əbu Həyyan Təvhidinin nəql etdiyinə görə, Sicistani din və fəlsəfə arasında xarakter baxımından əsaslı bir fərq görürdü: ona görə, dinin mahiyyəti təslimiyyət, fəlsəfənin isə tənqid və sorğu tələb etməsidir. Sicistani belə bir fikri müdafiə edirdi ki, əgər din tənqidə məruz qalarsa, mahiyyətini itirər – yəni "buxarlaşar"; əksinə, fəlsəfə kor-koranə təslimiyyətə mövzu olarsa, o da eyni aqibətlə üzləşər. Fəlsəfəyə dini bir itaətkarlıqla yanaşmaq, onu öz məqsədindən sapdırar. Çünki din artıq tamamlanmış bir vəhy formasında gəlmişdir və orada dəyişiklik etmək bidət sayılır; fəlsəfə isə daim inkişaf və yenilənməyə açıqdır – zamanla əldə edilən yeni məlumatlar onu zənginləşdirə bilər.
Ancaq bu nəzəri fərqə rəğmən, praktik baxımdan belə bir ayrımın zəruri olmadığını qeyd etmək vacibdir. Dinə təslim olmaqla yanaşı, içində yaşadığımız təbii və ictimai şəraiti dərk etmək, təhlil etmək və şərh etmək arasında mahiyyət etibarı ilə bir ziddiyyət yoxdur. Eyni zamanda, dinin tamamlanmış olması elmlərin inkişafına qarşı bir maneə kimi də təqdim edilə bilməz. İman edən bir müsəlmanın eyni zamanda fizika, riyaziyyat və digər elmi sahələrdə çalışması onun dini inancına heç bir ziddiyyət təşkil etməz.
Tarixdə Elmi və Fəlsəfi Yanaşmanın İslamla Uğurlu Birləşməsi
Tarix bizə göstərir ki, Allah və Rəsuluna (sav) təslimiyyəti əsas prinsip olaraq qəbul edən müsəlmanlar, yaşadıqları dövrü və ictimai reallıqları dərk etməyə qarşı biganə qalmayıblar. Əksinə, bu maraq onları təhlil etməyə, öyrənməyə və elmi fəaliyyətə sövq etmişdir. İslamın geniş coğrafiyalara yayılması və siyasi-ictimai sistemə çevrilməsi ilə birlikdə, ilk mərhələdə müsəlmanlar şəri elmləri təsis etdilər. Ardınca isə müxtəlif xalqların elmi irsini, xüsusilə riyaziyyat, fizika, metafizika, əxlaq, siyasət, kənd təsərrüfatı, zoologiya və həndəsə kimi sahələrdəki biliklərini tərcümə etməyə başladılar.
Bu tərcümə fəaliyyəti Əməvilər dövründə Xalid ibn Yezid ilə başlasa da, Abbasilər zamanında – xüsusilə Hicri 200-220-ci illər arasında – daha sistemli bir mahiyyət kəsb etdi. Xəlifə Məmunun təşəbbüsü ilə qədim yazı sistemlərinin açılmasına dair xristian müəlliflərə əsərlər yazdırılması, o dövrdə elmin nə qədər dəyərli sayıldığını sübut edir. Bu layihələri dəstəkləyən xəlifələr və onları həyata keçirən alimlər eyni zamanda dini elmlərdə də mütəxəssis idilər – bu isə onların din ilə elm arasında ziddiyyət görmədiklərinin açıq göstəricisidir. Hətta Mötəzilə düşüncəsinin rəsmi ideologiya olduğu Məmun, Mutəsim və Vasıq dövrlərində belə Yunan fəlsəfəsinin tərcümə və tədqiqi dəstəklənmişdir.
III Hicri əsrə gəldikdə İslam cəmiyyəti əvvəlki qədər, hətta bəzən daha da dindar idi. Həmin dövrdə İmam Şafii hələ həyatda idi və İmam Əhməd ibn Hənbəl yetişməkdə idi. Bəzən elmə qarşı çıxış edən cərəyanlar olsa da, bunlar heç vaxt cəmiyyətə və elmi inkişafa dominant təsir göstərməmişdir. İmam Əhmədin tənqidləri də əsasən fəqihlərin "qiyas" üsuluna qarşı yönəlmişdi, fəlsəfəyə və ya elmə qarşı deyildi.
Əbu Süleyman Sicistaninin dindar bir şəxsiyyət kimi tanınması və ya İbn Sinanın fəlsəfi düşüncənin zirvəsində dayanmasına baxmayaraq imanlı bir insan olması, dinin fəlsəfi və elmi düşüncəyə maneə olmadığını göstərir. Hətta İmam Qəzzali haqqında formalaşmış yanlış qənaətlərə baxmayaraq, onun da fəlsəfə ilə dini tam qarşı-qarşıya qoymadığı məlumdur. Qəzzali, fəlsəfənin metafizik sahədəki metodlarını qeyri-effektiv sayır, lakin fizika və riyaziyyat sahəsindəki yanaşmalarını faydalı hesab edirdi. Onun tibbin daha da inkişaf etməli olduğunu vurğulaması bu mövqeyini dəstəkləyir. Qəzzalidən sonra da fəlsəfə ilə din arasındakı münasibət genişlənmiş, İlxanlılar dövründə Marağa rəsədxanası kimi elm ocaqları qurulmuş, Osmanlıda isə Süleymaniyyə kimi möhtəşəm elm və təbabət kompleksləri inşa edilmişdir. Bütün bunlar göstərir ki, sabit və dəstəkləyici dövlət strukturları mövcud olduqda elmi tərəqqi hər zaman mümkündür.
Qərb Təcrübəsi və Fərqli Şərhlər
Dindar düşüncənin elmi inkişafa mane olduğu fikri əksər hallarda Qərb dünyasındakı təcrübənin – yəni elmin kilsə ilə mübarizə nəticəsində inkişaf etdiyi fikrinin İslam dünyasına köçürülməsi ilə əlaqəlidir. Halbuki bu, təkcə Qərb üçün belə birmənalı şəkildə doğru deyil. Kilsənin nüfuzunun zəifləməsi ilə yanaşı, coğrafi kəşflərdən sonra əldə olunan maddi rifah, xəstəliklərlə mübarizə və klassik elmi qənaətlərin dəyişməsi də düşüncə dəyişikliyində rol oynamışdır. Avropanın İslam dünyasına və dünyanın qalanına nisbətən elmi üstünlüyü isə əsasən 1750-ci illərdən sonra müşahidə olunmağa başlanmışdır. Hətta bu tarixə qədər Çinlə müqayisədə belə üstünlükdən söhbət gedə bilməzdi.
İslam dünyasında isə Qərbdəki kimi "kilsə" funksiyasını yerinə yetirən mərkəzi dini bir qurum mövcud olmamış, əvəzində "ictihad" kimi zəngin bir müstəqil düşüncə ənənəsi formalaşmışdır. Bu isə fərdi düşüncəni və azad fikri boğan strukturların yoxluğu deməkdir.
Nassların Şərhi və Sabit Qaydaların Sərhədi
Bəs Qurani-Kərimdəki bəzi ayələrin müasir elmi tapıntılarla "zidd göründüyü" hallarda dindar düşüncə nə etməlidir? Bu kimi ayələrin əsas məqsədinin insanlara təbiət qanunlarını izah etmək yox, sadə müşahidələr və ibrət verməkdir. Elmi tərəqqi nəticəsində əldə olunan biliklər bu ayələrin fərqli təfsirinə yol açır. Bu yanaşma yeni dövrə xas deyil – klassik dövrlərdə də, məsələn, Məşşai, Kəlamçı və Sufi təfsirlərində belə çoxqatlı təhlillərə rast gəlmək mümkündür.
Lakin əsas əqidə və ibadət məsələləri ilə bağlı "möhkəm" ayələr və icma ilə sabitləşdirilmiş hökmlər (namazın rüknləri, orucun mahiyyəti və s.) sərbəst şəkildə təfsir oluna bilməz. Bununla belə, nəzəri məsələlərin və əqidənin bəzi şərhlərinin zamanla dəyişməsi təbii qarşılanmalıdır. İslamın bütün təfsir və anlam imkanlarının yalnız klassik dövrdə tükəndiyini iddia etmək qeyri-elmi yanaşmadır. Din, zamanla fərqli şərhlərə açıqdır və bu da onun öz mahiyyətinə zidd deyil. Dində sabit hökmlər mövcud olsa da, bu sabitlik ümumi sistemin yalnız bir hissəsini təşkil edir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder