Bəşəriyyət, xüsusilə də Qərbin elm, texnika və texnologiyada qazandığı üstünlüklə meydana çıxan modernizm dalğası ilə üz-üzə qalmışdır. Bu dalğa yalnız Osmanlı kimi böyük dövlətlərin siyasi və ictimai həyatında deyil, həm də fikir dünyasında ciddi təsir göstərmişdir. İnsan, kainat, tarixi hadisələr və dövlət anlayışı haqqında düşüncələr dəyişmiş, əsrlər boyu sarsılmaz hesab edilən bir çox dəyərlər və inanc prinsipləri sual altına düşmüşdür.
Əsas Problemin Mahiyyəti
Osmanlının son illərində və Cümhuriyyətin ilk mərhələsində yetişən Elmalı Hamdi Yazır, Akseki, Babanzadə, İzmirli İsmayıl Haqqı, Səid Nursi, Muhəmməd Akif kimi alim və ziyalıların qarşısında duran ən böyük sual bu idi: “Necə etməli ki, köhnə düşüncə ənənəsini tamamilə tərk etmədən, yeni dövrün tələblərinə cavab verə biləcək bir fikir sistemi qura bilək?”
Köhnə düşüncə əsrlərlə cilalanmış, geniş elmi sahələr yaratmışdı. Amma yeni dövrün gətirdiyi dəyişikliklər qarşısında əvvəlki təsir gücünü itirmiş, mövcud strukturları qorumaqda çətinlik çəkmişdi. Xüsusilə hüquq, metafizika, psixologiya və sosiologiya kimi sahələrdə bu uyğunsuzluq özünü daha kəskin göstərirdi. Riyaziyyat və fizika kimi sahələrdə bilik birbaşa transfer edilə bildiyi halda, dini və ictimai biliklər yerli şərtlərə uyğun şəkildə yenidən şərh edilməli idi. Bu isə həm köhnəni, həm də yenini eyni anda anlayıb təhlil edə biləcək yeni bir düşüncə tərzi tələb edirdi.
Yeni Metodların Ortaya Çıxması
Qərb yalnız yeni bilik gətirmədi, həm də fərqli elmi və metodoloji yanaşmalar ortaya qoydu. Tarixi, insan münasibətlərini və mətnləri araşdırmaq üçün statistik və tənqidi metodlar meydana çıxdı. Bu isə ənənəvi hədis, fiqh və kəlam üsullarına əlavə olaraq klassik mənbələrə başqa bir baxışla yanaşma ehtiyacını doğurdu. Beləcə, keçmişin necə başa düşülməsi məsələsi yenidən müzakirəyə açıldı.
Qurumsal Dəyişikliklər
Ən mühüm dönüşümlərdən biri mədrəsədən universitet sisteminə keçid idi. Universitetlər, mədrəsələrin fərqli olaraq, mövcud quruluşu sadəcə öyrətməyə deyil, onun necə yarandığını anlamağa yönəlmişdi. İlahiyyat fakültələri bu baxımdan klassik irs ilə müasir yanaşmaların üz-üzə gəldiyi mərkəzlərə çevrildi. Hərçənd, qurumların formasını dəyişmək nisbətən asan oldu, amma onların məzmununu yeniləmək çox çətinlik yaratdı. Çünki Qərb, biliyi tam ötürməkdən çox, üstünlüyünü qorumaq niyyətində idi. Xaricə göndərilən tələbələrin bir çoxu böyük elmi yeniliklər gətirmək yerinə daha çox ədəbi və siyasi sahələrdə təsir göstərmiş, hətta öz irsindən uzaqlaşmışdı.
Ulemanın İki Yanaşması
Modernizm qarşısında alimlər iki əsas istiqamətdə mövqe tutdular:
-
Ənənəni əsas götürərək yenini anlamaq istəyənlər.
Elmalı Hamdi Yazır, Babanzadə Əhməd Naim, İzmirli İsmayıl Haqqı, Ahmet Hamdi Akseki, Səid Nursi kimi adlar bu cərəyana daxildir. Onlar keçmişin elmi irsinə söykənərək yeni ideya və dəyərləri həmin çərçivədə şərh etməyə çalışdılar. Məsələn, İzmirli İsmayıl Haqqının “Yeni Elmi Kəlam” əsəri bu istiqamətdə atılmış addım idi. -
Yenidən çıxış edərək keçmişi yerinə oturtmaq istəyənlər.
Ziya Gökalp bu yanaşmanın simvoludur. O, Qərbdən gələn biliyi yalnız köçürmək deyil, həm də yerli tələblərə uyğunlaşdırmaq istəyirdi. Onun fiqh ilə sosiologiyanı birləşdirərək “ictimai üsuli fiqh” ideyasını irəli sürməsi buna bir nümunədir.
Lakin hər iki yanaşmanın ciddi bir məhdudiyyəti vardı: bu dövrün alimləri klassik dövrdəki kimi riyaziyyat, fizika və təbiət elmlərinə dərindən bələd deyildilər. Halbuki orta əsr alimləri həm dini, həm də dünyəvi elmlərdə yetkin idilər və bu bütüncül bilik onları həqiqi filosof və kəlamçı edirdi.
Nəticə olaraq, həmin dövrün ziyalıları böyük cəsarətlə müasir problemlərlə üzləşmiş, İslam düşüncə tarixi üçün mühüm irəliləyişlərə imza atmışlar. İzmirli İsmayıl Haqqının “Yeni Elmi Kəlam” təşəbbüsü bu gün ilahiyyat fakültələrində təməl istiqamətlərdən biri kimi qəbul edilir. Amma köhnə ilə yenini üzvi şəkildə birləşdirmək problemi hələ də tam həll olunmamışdır. Müasir dövrdə də bu sintezi reallaşdıracaq elmi güc və intelektual dərinlik tam mənada formalaşmayıb.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder