İşraqilik: Burhan və Riyazət

İslam düşüncə tarixində fəlsəfi istiqamətlər əsasən iki qola ayrılır: biri Aristotel ənənəsinə bağlı olan Məşşailik, digəri isə Platon xəttini izləyən İşraqilikdir. Əslində bu iki yol müəyyən mənada bir-birinə yaxınlaşsa da, son nəticədə İslam filosoflarının çoxu Platon metafizikasına daha çox üstünlük verərək onu İşraqilik çərçivəsində inkişaf etdirmişlər.

Məşşailik və Yeni Platonçuluq təsiri

Hicri III əsrdə meydana çıxan müsəlman filosoflar, ilk baxışda Aristotel düşüncəsinə söykənsələr də, əslində Yeni Platonçu təsirlər onların fəlsəfəsində daha aydın görünürdü. Kindi, Fərabi, İbn Sina kimi böyük isimlər də Aristotel mətni ilə tanış olsalar da, daha çox Platon və Yeni Platonçu mənbələrin təsiri altında metafizik sistemlərini qurmuşdular. Fəlsəfənin məqsədi, onların fikrincə, varlığı varlıq olduğu üçün anlamaq, yəni varlığın mahiyyətinə çatmaq idi. Bu da insanı mərhələli şəkildə maddi dünyadan uzaqlaşdıraraq, əqli və ilahi kamala yönəldirdi.

Həqiqətə çatma yolları: İstidlal və Riyazət

Filosofların əsas müzakirə mövzularından biri – həqiqətə necə çatmaq məsələsi idi. Burada iki yol ön plana çıxırdı:

• İstidlal (burhan yolu) – Aristotel ənənəsinə görə insan təbiət elmləri, riyaziyyat və s. sahələrdə araşdırmalar apararaq, nəticədə Tanrı anlayışına yüksələ bilər. Bu metod elmi araşdırmalardan metafizikaya doğru bir yol kimi görülürdü.

• Riyazət (çilə yolu) – Platon və sonrakı işraqilər isə hesab edirdilər ki, yalnız elmi araşdırma kifayət etmir; insan ruhu özünü saflaşdırmalı, maddi bağlardan qurtulmalı və bir mürşidin rəhbərliyi ilə mənəvi yola çıxmalıdır. Riyazət, ruhun təmizlənməsi və ilahi nurla qovuşması üçün əsas vasitə sayılırdı.

İslam düşüncəsində riyazətin rolu

İslam fəlsəfəsində də riyazət anlayışı əhəmiyyətli yer tutmuşdur. Filosoflar ruhu bədəndən müstəqil qəbul edir və onun saflaşma yolu ilə ilahi aləmdən feyz ala biləcəyini düşünürdülər. Bununla belə, ilk dövrlərdə filosofların çoxu bu yolu nəzəri sistemin mərkəzinə gətirməmiş, daha çox şəxsi həyatlarında zahidlik etmişdilər.

• İbn Sina – bu məsələyə xüsusi toxunan ilk böyük filosofdur. Onun “İşarat və't-Tənbi­hat” əsərindəki “Ariflərin Məqamları” bölümü, sufi terminləri ilə insanın mərifətullaha çatma yolunu izah edir. Bəzi alimlər bunu fəlsəfəyə əlavə bir yol kimi qəbul etsələr də, bəziləri yalnız dövrün gerçəkliyinin təsviri olduğunu düşünmüşlər.

• Qəzali – bu məsələdə daha kəskin mövqe tutmuşdur. O, fəlsəfi burhan metodunun metafizik həqiqətə çatmaq üçün yetərsiz olduğunu, yalnız təsəvvüfi təcrübənin – yəni muamələ və müşahidənin insanı gerçək bilgiyə apara biləcəyini iddia etmişdir.

Sührəvərdi və İşraqilik məktəbi

İşraqilik cərəyanını sistemləşdirən Şəhabəddin Sührəvərdi olmuşdur. O, hikmətin heç vaxt kəsilmədiyini, hər zaman riyazət yolu ilə həqiqətə çatan insanların mövcud olduğunu irəli sürmüşdür. Sührəvərdiyə görə, ideal alim həm riyazət (sezgi) yolunu, həm də burhan (ağıl) yolunu birləşdirə bilən “iki qanadlı” şəxsdir.

Onun İşraqilik fəlsəfəsinin əsas məqamları bunlardır:

1. Bilgi = huzur – Həqiqi bilik anlayış vasitəsi ilə deyil, birbaşa müşahidə və aydınlanma halı ilə əldə olunur.

2. Misal aləmi – maddi aləmlə əqli aləm arasında bir aralıq dünya vardır. Bu aləm riyazət edənlər üçün gerçək bir varlıq sahəsidir.

3. Nur və zülmət – varlığın mahiyyəti nurla izah olunur. Tanrı mütləq nurdur, ondan uzaqlaşdıqca varlıq qaranlığa bürünür.

4. Təsviri bilginin rədd edilməsi – Sührəvərdi, yalnız anlayış və təriflərlə əsl həqiqətin dərk edilə bilməyəcəyini bildirirdi.

5. Axirət məsələləri – O, Quran və hədislərdəki təsvirləri misal aləmi ilə əlaqələndirərək fəlsəfi sisteminə daxil etmişdir.

Riyazət praktikaları

İşraqi ənənədə riyazət sadəcə nəzəri bir fikir deyil, praktiki tətbiqləri olan bir yoldur. Oruc, nəfsin istəklərinə qarşı dayanmaq, tənhalığa çəkilmək, dünya ləzzətlərindən uzaqlaşmaq bu yolun əsas üsullarıdır. Məqsəd isə, bədəni zəiflədib ruhu gücləndirməklə, ilahi aləmdən gələn feyzi qəbul edə biləcək hala gəlməkdir.

Nəticə

İşraqilik, İslam fəlsəfi ənənəsində riyazəti əsas metod kimi görən, eyni zamanda burhanı da tamamilə inkar etməyən, nur–zülmət, misal aləmi və huzur kimi orijinal anlayışlarla varlığı izah edən böyük bir məktəbdir.