Müasir dövrdə, xüsusilə də pozitivizmin banisi sayılan Auguste Comte’un düşüncələri, nübuvvət və ümumilikdə dinin cəmiyyət həyatındakı yeri ilə bağlı yeni suallar doğurub. Komtun tarixi inkişaf konsepsiyasına əsasən, insanlıq əvvəlcə uşaq dövrünü yaşamış (mif və bütpərəstlik), sonra yetkinləşmə mərhələsinə keçmiş (metafizik düşüncə), nəhayət, müdriklik və rasional biliyin önə çıxdığı yetkinlik mərhələsinə çatmışdır. Bu yanaşmaya görə, artıq insanın inanca ehtiyacı yoxdur; əksinə, o, inancı sorğulamalı, həyatla uzlaşmayan tərəfləri inkar etməlidir. Belə bir fikrin kökündə isə peyğəmbərliyin və ümumilikdə dinin insanın bilmədiyi şeylər üzərində qurulduğu iddiası dayanır.
Peyğəmbərlik Bilməməyəmi Söykənir?
Bu suala sadəcə “bəli” və ya “xeyr” demək kifayət deyil. Əslində, bu suala ikili yanaşma mümkündür:
“Bəli” tərəfi:
İddia olunur ki, insan təbiəti anlamadığı üçün onu mistikləşdirib, miflərlə izah etmişdir. Lakin zaman keçdikcə elm inkişaf edib, bu mifləri bir-bir aradan qaldırmışdır. Amma burada əsas məsələ, insanın sırf təbiəti tanımaması deyil, əksinə, həyatın təməl prinsipləri haqqında dərin mənadan uzaq olmasıdır. Misal üçün:
• Tanrının varlığı – İnsan üçün nə doğrudur, nə xeyirdir sualının cavabıdır.
• Axirət inancı – Həyatın ötəri olmadığını, insanın cavabdehliyini və əbədi mənzilini təsbit edir.
• Aləm düşüncəsi – İnsanın kainatdakı yerini və mənəvi məsuliyyətini formalaşdırır.
Əslində, orta statistik bir insan, hətta elm və fəlsəfə ilə məşğul olan biri belə bu əsas fikirlərin mahiyyətini tam şəkildə dərk edib, təcrübəyə əsaslanan şəkildə ifadə edə bilmir. Məsələn, Allahı və ya axirəti həqiqətən bilən, yalnız eşidib inanan deyil, bu bilgini içdən təcrübə etmiş biri kimdir? Bu nöqteyi-nəzərdən yanaşdıqda, insanlıq bu sahədə ümumi bir cahillik içindədir.
“Xeyr” tərəfi:
Peyğəmbərlik yalnız insan bilmədiyi üçün gəlməz. Əksinə, peyğəmbərlər bu “böyük cümlələrin” (Tanrı, axirət, kainat və insan münasibəti) gerçəkliyini tam şəkildə dərk edən və onu təmsil edən şəxslərdir. Onlar sadəcə xəbərlə gəlmir, bilikləri ilə bu həqiqətləri yaşayır və çatdırırlar. Peyğəmbərlərdən başqa bəzən İslam filosofları və sufilər də bu dərin bilikdən pay almış ola bilərlər, lakin onların təcrübəsi peyğəmbərlərin xüsusi mövqeyi ilə eyni deyil. Peyğəmbərlik, bir binanın təməli kimidir; bu təməl olmadan binanın üst qatları da sabit qala bilməz.
Dini Bilgi ilə Fəlsəfi/Elmi Bilgi Arasındakı Fərq
Burada əsas fərq məqsəddə və münasibətdədir:
• Elmi və fəlsəfi bilgi, müşahidə və məntiq əsasında qurulur. Burada əsas məsələ itaət deyil, anlamaq və analiz etməkdir. Bu sahələrdə sorğulamaq vacibdir, hətta bəzən qəbul edilmiş fikirləri yenidən düşünmək tələb olunur. Aristotelin bəzi nəzəriyyələrinin zamanla yanlış çıxması buna bir nümunədir.
• Dini bilgi isə itaət və əmələ yönəlmişdir. Əgər bilgi ilahi qaynaqdan – peyğəmbər və ya vəhy – gəlirsə, o zaman bu bilgini anlamağa çalışmaqla yanaşı, ona tabe olmaq əsas bir şərtə çevrilir. Din, Allahı və axirəti yalnız nəzəri şəkildə tanıtmaqla kifayətlənmir; əksinə, bu məlumatı təqdim edərkən Allah qarşısında insanın mövqeyini, məsuliyyətini və bağlılığını ortaya qoyur.
Peyğəmbərlərin Nəzəri (Teorik) Bilgiyə Töhfəsi
Peyğəmbərlər sadəcə əmri bildirən şəxslər deyil. Onlar nəzəri bilik baxımından da insanlığa aşağıdakı töhfələri verirlər:
1. Təcrübəyə söykənən idrak: Tanrının və axirətin varlığı kimi əsas ideyaları yalnız rasional yolla deyil, birbaşa vəhy və təcrübə ilə təsdiqləyirlər.
2. Allah haqqında bilginin kamilləşməsi: Xüsusilə Hz. Muhəmməd (sav) Allah haqqında bilikdə təşbeh (bənzətmə) və tənzih (yəni bənzətmədən uzaq durmaq) arasındakı tarazlığı qorumuşdur. Quranda “Ona bənzər heç nə yoxdur; O, eşidəndir, görəndir” (Şura, 11) ayəsi bu tarazlığın ən güclü ifadəsidir.
3. İttiba vasitəsilə mənəvi təcrübə: Peyğəmbərə tabe olmaqla insan, sırf nəzəri deyil, varlıq sahələrinə dair yeni təcrübələrə yiyələnir. Məsələn, dəstəmaz və ya bəsmələ kimi ibadətlər zahirdə sadə görünə bilər, amma onların ardınca açılan mənəvi qatlar yalnız təcrübə ilə dərk olunur. Bu, bir cümlənin peyğəmbərdə tamamlanması və onun vasitəsilə yeni idrak sahələrinin açılması ilə izah olunur.
Nübuvvət Məqamının Ucalığı
Peyğəmbərlik sırf yağışın necə yağdığı və ya fiziki qanunların işləmə mexanizmini izah etmək üçün gəlməyib. Bu biliklərə insan bəlkə də zamanla öz axtarışları ilə çata bilər. Lakin bir hadisənin arxasındakı ilahi məqsədi, onun Allahla bağını göstərmək və bu şüuru dərinləşdirmək yalnız peyğəmbərlik məqamı ilə mümkündür. Nübuvvətin əsas funksiyası da budur – yaradılışın mənəvi və əbədi mənalarını insanlığa bəyan etmək.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder