İman və Etiqad: Sıradanlığa Qarşı Üsyan

Dindarlıq, insanın gündəlik həyatın adiliyi içindən sıyrılıb özünə, həyatına, mövcudluğuna yeni bir məna qatması deməkdir. Bunu bir növ "qiyam", yəni ayağa qalxma, ruhən baş qaldırma kimi də izah etmək olar. Adi bir axar içində davam edən həyat, insanın qəfil dərk edəcəyi bir həqiqətlə — bu aləmin bir Rəbbinin olduğunu anlamaqla — başqa bir istiqamət qazanır. Əgər Allah olmasaydı, insan sadəcə doğulub yaşayıb öləcəkdi. Amma Allaha inanmaq insanı məhz bu sadəlikdən, adilikdən çıxarıb, ona başqa bir baxış bucağı bəxş edir.

Dindarlıq: Adiləşməyə Qarşı Durmaq

Əslində dindarlıq yalnız ibadətləri yerinə yetirmək deyil, həm də insanın özünün adiləşməsinə qarşı çıxmasıdır. Bu, içgüdülərə tabe olub monotonluq içində yox olmaqdan imtina deməkdir. Cəmiyyət bəzən insanları bir-birinə bənzətməyə, fərdi xüsusiyyətləri basdırmağa meyillidir. Halbuki dinin mahiyyətində yaradıcı yanaşma, fərdi mövqenin qorunması var. Bu baxımdan alimlərin, ziyalıların əsas vəzifələrindən biri də insanın fərdiliyini, qabiliyyətini və azad düşüncə imkanını qorumaqdır.

İman və Etiqad: Əsas Anlayışlar

İslamda dindarlığın əsasında iman və etiqad dayanır. Hər ikisi bənzər məna daşısa da, düşüncənin fərqli tərəflərini ifadə edir:

• İman: "Əman" kökündən gəlir, yəni güvənmək, bağlanmaq deməkdir. Allahı, Onun kəlamlarını və Peyğəmbəri qəbul etmək — düşüncə səviyyəsində bu qəbula iman deyilir.

• İtqad: Söz olaraq "bağlamaq", "müqavilə bağlamaq" mənasını verir. Yəni insanın öz düşüncəsini bir həqiqətə bağlamasıdır.

Bu qəbul yalnız düşüncə ilə məhdudlaşmır, davranışa da keçməlidir ki, buna da İslam və ya müsəlmanlıq deyilir. Amma burada vacib məqam odur ki, düşüncənin özü də bir əməl, bir iman sayılır. Çünki bəzən günahın kökü də məhz zehində yaranır.

Peyğəmbər Mərkəzli Dindarlıq

Dindarlığın mahiyyəti sadəcə Allahı qəbul etmək deyil, Allahı Peyğəmbərin göstərdiyi şəkildə tanımaqdır. Yalnız düşünərək Tanrının varlığını qəbul etmək ağıla əsaslanan bir nəticə ola bilər, amma bu dindarlıq deyil. Dində Peyğəmbər qapısı mütləqdir.

Məsələn, Firon dənizdə boğularkən “Musanın və Harunun Rəbbinə iman gətirdim” deməklə özünə məxsus tanrı anlayışı olsa da, Musanın pəncərəsindən baxmağı seçdi. Bu isə fərqli bir Rəbb olduğu anlamına gəlmir; sadəcə doğru baxış bucağını qəbul etdiyini göstərir.

Ənənəvi fəlsəfə də Peyğəmbəri “Miftahul-Qeyb” — yəni gizlinlərin açarı kimi təqdim edir. Sədrəddin Konəvinin məşhur “Miftahul-Ğayb” əsərinin belə adlanması da təsadüfi deyil. Təəssüf ki, bəzən müasir müsəlman ziyalıları belə, nübuvvətin bu dərin mənasını tam dərk etmir.

Hər bir mömin, Peyğəmbərin açdığı qapıdan keçərək Allahla münasibətini yenidən qurur. Bu, etiqaddır. Odur ki, məsələ yalnız “Tanrı var” deməklə bitmir; əsas odur ki, Allah Peyğəmbərin dili ilə qəbul olunur. Buna görə də bir müsəlmanın “Lə iləhə illəllah, Muhammədun Rəsulullah” deməsi zəruridir. Burada Allahın adının əvvəl gəlməsi ədəb baxımındandır, amma biz bunu Muhəmməd Rəsulullah olduğu üçün bilirik.

Nəticədə dindarlıq bir cümlə ilə belə xülasə edilə bilər: "Yol Hz. Peyğəmbər, Məqsəd Allah." Doğru yol (Sırat əl-Müstəqim) əslində Peyğəmbərimizin (sav) yoludur, həmin yolun başlanğıcında isə Rəbbimiz dayanır.