Gözəllik və Estetika

Gözəllik və estetik hissi, insanın düşüncə tarixi boyunca davamlı olaraq maraq göstərdiyi əsas məsələlərdən biridir. Bu mövzu təkcə nəyi gözəl hesab etdiyimizlə məhdudlaşmır, həm də bu hissin haradan qaynaqlandığını və necə formalaşdığını araşdırır. Düşünməyə dəyər suallar çoxdur: Allah gözəli sevirsə, bu, bizim estetik dəyərlərimizə necə təsir edir? Gözəlliyə yönəlmiş istək bizi öz mahiyyətimizdən uzaqlaşdırırmı? Moda sadəcə estetik təəssüratların sürətlənmiş çevrəsi sayılırmı? Daxili gözəllik həqiqətən xaricə əks olunurmu? Qüsurlu insan niyə qüsursuzu axtarır? Gözəllik satın alına biləcək bir şeydirmi? Güzgü bizi narahat edən estetik tələblərin mənbəyidirmi? Yoxsa gözəllik doğrudan da gözlə görünür, yoxsa zehnimizdə formalaşır?

Düşüncə Tarixinin Üç Əsas Problemi

Fəlsəfi düşüncə tarixində əsas üç sual daim təkrarlanır:

• Həqiqət nədir? (Bu, varlıqla və metafizik anlayışlarla bağlı sualdır)

• Yaxşı nədir? (İnsanın varlığı üçün – keçmiş, indiki və gələcək üçün – əslində nə xeyirlidir?)

• Gözəl nədir? (İnsan düşüncəsinin lap əvvəlindən bəri ətrafında dövr etdiyi suallardan biri də budur)

Gözəlliyi Tərif Etməyin Çətinliyi

Gözəllik bu üç əsas anlayışdan biri olsa da, onu konkret şəkildə izah etmək çətindir. Adətən bir anlayışı başa düşmək üçün onun bir forması, təsviri və ya sxematik görüntüsü olmalıdır. Amma gözəllik çox vaxt belə konkret bir forma daşımır. Ona görə də onu tam şəkildə izah etmək mümkün olmur – o, sanki hiss olunan, lakin tutulmayan bir dəyərdir.

Gözəlliyin Qatları və Onun Metafizikayla Əlaqəsi

Gözəllik haqqında düşünərkən onu mərhələli şəkildə təsəvvür etmək mümkündür:

• Ən yüksək səviyyə (Metafizik baxış): Burada söhbət varlığı başqasından almayan, özü-özünə bəs edən və kamil olan bir varlıqdan gedir. Bu baxımdan yalnız Allah mütləq gözəldir. Bu gözəllik formaya, şəkilə ehtiyac duymur – o, saf varlıqdan ibarətdir.

• Orta səviyyə: Başqası tərəfindən yaradılan, lakin müəyyən dərəcədə kamilliyə çatmış varlıqlarda gözəllik fərqli mənalar qazanır. Məsələn, insan daim öyrənən və inkişaf edən bir varlıqdır və onun gözəlliklə münasibəti də dinamikdir – o həm daxili, həm də xarici gözəlliyə yönəlmişdir.

• Ən aşağı səviyyə (Fərdi və Əlaqəli): Gözəllik gündəlik həyatımızdakı münasibətlərdə, əşyaların harmoniyasında, nizamında və onların arasındakı əlaqədə özünü göstərir. Burada söhbət sadəcə fiziki görünüşdən deyil, bu görünüşdəki tarazlıqdan, uyğunluqdan və hiss etdiyimiz ahəngdən gedir.

Metafizika elə bir sahədir ki, anlayışlar aşağıya doğru xırdalanır, detallanır, lakin yuxarıya doğru isə birləşir, bütövləşir. Gözəllik də bu mənada, ən ali anlamda varlıqla əlaqələndirilir. O, mahiyyət etibarilə “nədirsə o olmaq” prinsipinə əsaslanır. Müxtəlif məfhumlar fərqli tərəfdən baxıldıqda ayrı-ayrı adlar alsa da, metafizik düşüncədə hamısı eyni mərkəzdə birləşir. Bu səbəbdən, gözəlliyin ən saf və dəyişməz mahiyyəti ilə üzləşəndə, biz artıq forma deyil, saf bir zərurətlə – yəni heç bir forma və təsvirə sığmayan mütləq bir anlayışla qarşılaşırıq.