Gözəllik və Çirkinlik Anlayışımız

Gözəllik və çirkinlik anlayışları, insanın varlığa baxışı və onu qavrama tərzi ilə sıx bağlıdır. Gözəllik deyəndə yalnız estetik bir anlayışdan danışmırıq; bu, əslində bir şeyin öz mahiyyəti ilə var olması halıdır. Yəni hər bir varlıq — bir hadisə, bir əşya və ya bir fikir — əgər özünəməxsusluğu ilə, nizam və ölçü içində mövcuddursa, bu, onun gözəlliyini göstərir. Gözəllik bəzən bizə sadəcə bir nizam, bir nisbət və bir ahəng olaraq görünür.

Gözəlliyin Mahiyyəti və Fərqli Tərəfləri

Gözəllik, hər şeydən əvvəl bir varlığın öz mahiyyətinə uyğun mövcud olmasıdır. Məsələn, bir insanın insan olaraq, bir pişiyin pişik olaraq, bir stulun isə stul olaraq var olması özlüyündə gözəldir. Çünki hər biri öz mənasını və funksiyasını daşıyır. Allahın yaratdığı sistemdə gözəllik yalnız hiss etdiyimiz bir hal deyil; o, varlığın özü ilə, nizamla və yaxşılıqla üst-üstə düşür. Bəzən gözəlliyi bir əşyanın öz içindəki bütövlükdə, bəzən də hadisələr arasındakı əlaqələrdə və ya bütöv kainatdakı harmoniya içində görürük.

Gözəllik yalnız fiziki görünüşlə məhdudlaşmır. Bir səsin gözəlliyi, görülən bir işin gözəlliyi, hətta bilik və düşüncə tərzindəki gözəllik də mümkündür. Əslində, gözəllik bir tərkibdir — fərqli cəhətlərin bir araya gəlməsi ilə meydana çıxan harmoniya. Biz onu bəzən çox sadə şəkildə dərk edirik, amma əslində o sadəlik arxasında çoxqatlı bir quruluş dayanır. İnsanların gözəl olan şeylərə meyil etməsinin səbəbi də, məhz bu içindəki nizamlı tərkibə hiss edilən təbii yaxınlıqdır.

Çirkinlik: Gözəlliyin Əksik Forması

Əslində, "çirkin" anlayışı nisbi və sonradan yaranan bir baxışdır. Çirkinlik, gözəlliyin tam olmayan, natamam formasıdır. Bir şeyin gözəlliyini tam qavraya bilmədikdə və ya içindəki nizam və ahəngi görə bilmədikdə onu çirkin saymağa başlayırıq. Burada mühüm rol oynayan amillərdən biri də dilimiz və mədəniyyətimizdir. Bizim gözümüzü müəyyən nisbət və formaya alışdıran mədəni mühit, fərqli bir tərzi bizə yad və "çirkin" göstərə bilər. Bu, necə ki, dad hisslərimiz mədəniyyətə görə formalaşır, eynilə gözəllik hissimiz də belə formalaşır.

Ancaq Allahın yaratdığı baxışla yanaşdıqda, kainatda hər şey gözəldir. Yaradanın nəzərində çirkinlik yoxdur; çirkinlik yalnız bizim qavrayışımıza görə bir növ çatışmazlıqdır.

Gözəllik Anlayışının Nisbi Olması

Gözəlliyin dərk olunması dövrdən dövrə, cəmiyyətdən cəmiyyətə, insandan insana dəyişə bilər. Bir dövrdə adi görünən bir şey başqa bir zamanda göz qamaşdıra bilər. Amma dəyişməyən bir məqam var: insanlar daim bir ölçü, bir nisbət, bir harmoniya axtarırlar. Gözəl deyə gördüyümüz şeyin arxasında bu nizam dayanır.

Əslində gözəllik əşyada olsa da, bizim onu gözəl kimi görməyimiz baxışımızla bağlıdır. Kiminsə bizə bir şeyi fərqli göstərməsi, həmin şeyin bizdə oyatdığı hissi də dəyişdirə bilər. Bu, münasibətlərdə də, kainata baxışımızda da özünü göstərir. İnsan zehinində qurulmuş baxış bucağının dəyişməsi, gözəllik qavrayışımızı da dəyişə bilir.

Hz. Yusif (ə.s) və Gözəlliyin Təsiri

Qurani-Kərimdə gözəlliyi ilə seçilən Hz. Yusifin (ə.s) hekayəsi, bu anlayışın dərinliyini anlamaq üçün əhəmiyyətli bir örnəkdir. Onu görən qadınların özlərini unudub əllərini kəsməsi, sadəcə fiziki bir gözəllik qarşısında deyil, daxili bir təsir qarşısında baş verir. Züleyxanın əlini kəsməməsi isə göstərir ki, gözəllik yalnız görünüşlə yox, qavrayış, vəziyyət və duyğularla da bağlıdır.

Gözəlliyin bir bədəli varmı? Bəli, gözəllik özü bir bədəldir və bu bədəl bəzən bilinməyən nəticələr doğura bilər. Gözəllik yalnız bir nemət olaraq deyil, insan həyatına fərqli yük və məsuliyyətlər də gətirə bilər. İnsanların gözəl birinə olan həddən artıq meyili, onu olduğundan da gözəl göstərə bilər. Bu isə bizə xatırladır ki, gözəlliyi yalnız fiziki ölçülərlə yox, bütövlükdə düşünmək lazımdır. Çünki gözəllik, müxtəlif elementlərin və keyfiyyətlərin bir araya gəlməsi ilə formalaşan bir vəhdətdir.