Yaddaşın Kimlik Rolu

Yaddaş, insan həyatının və varlığının mərkəzində duran önəmli bir qüvvədir. Təkcə insanlar üçün deyil, ümumilikdə bütün canlılar, hətta bəzi əşya və sistemlər üçün də yaddaş, davamlılığın təminatçısı sayılır. Əgər yaddaş olmasa, nə düzgün qərar verə bilərik, nə də ətraf aləmi dərk edib münasibət qura bilərik.

Şəxsi Kimlik və Yaddaş

İnsan olaraq kimliyimizi formalaşdıran əsas amillərdən biri də yaddaşdır. Şüurumuz nə qədər aydın və aktiv olsa da, əgər yaddaşımız pozulsa, şəxsiyyətimiz də dağılır. İnsan özünü və ətrafındakıları tanıya bilməz, fərqlilik hissini və “mən” şüurunu itirər. Məsələn, yaddaşa zərər vuran xəstəliklərdə, xüsusilə Alzheimer kimi hallar zamanı, insanın kimlik hissi tədricən zəifləyir və bir müddət sonra tamamilə yox olur. Yaddaş bizim gündəlik ehtiyaclarımızı qarşılamağımızda, kim olduğumuzu unutmayıb sabit qalmağımızda həlledici rol oynayır.

Yaddaşın digər vacib funksiyası isə ağıl ilə xarici dünya arasında əlaqə yaratmasıdır. Ağıl ümumi anlamları qavrayır – məsələn “insan” və ya “stul” kimi anlayışları. Amma bu anlayışları konkret təcrübə ilə əlaqələndirən, onları şəxsi yadda saxlamağa imkan verən şey – yaddaşdır. Yaddaş, mənaların, surətlərin və təmsillərin toplandığı əsas məkandır.

Cəmiyyətin Kimliyi və Yaddaş

Yaddaş yalnız fərd üçün deyil, cəmiyyət üçün də həyati önəm daşıyır. İnsanlar tək bir kimliklə deyil – milli, ailəvi, dini və nəsəb ilə bağlı çoxsaylı qatlarla formalaşır. Bu kimliklər bir yerdə “mən” şüurunu yaradır. Zamanla bu “mən” hissi genişlənərək “biz” şüuruna çevrilə bilər. Necə ki, şəxsi yaddaş fərdi birləşdirir və öz daxilində bütövləşdirirsə, kollektiv yaddaş da cəmiyyətləri tarixi, bu günü və gələcəyi birləşdirən bağlara çevirir. Cəmiyyətlərin yaddaşı, eyni zamanda dövlət qurumlarının və ictimai institutların yaddaşını da təşkil edir – yəni kim olduqlarını, nəyi niyə etdiklərini anlamalarına imkan verir.

Yaddaşın İtirilmasının Cəmiyyətə Təsirləri

Yaddaşını itirmiş bir cəmiyyət, sanki dünyaya yenicə gəlmiş bir körpəyə bənzəyir. Bu səbəbdən, tarix şüurunun zəiflədiyi dövrlərdə böyük sosial dəyişikliklərin təhlükəli nəticələr doğura biləcəyi həmişə vurğulanıb. Çünki cəmiyyətin yaddaşı – onun tarixi, adətləri, mənəvi və əxlaqi dəyərlər sistemidir. Əgər bu yaddaş sistemli şəkildə zəiflədilərsə, cəmiyyət həm köksüzləşir, həm də şəxsiyyətini itirir. Bunun nəticəsində “andan” xəbərsiz, keçmişlə və gələcəklə bağlarını itirmiş bir hal yaranır. Halbuki, “anda olmaq” sadəcə zaman içində yaşamaq deyil, həm də keçmişə və gələcəyə doğru uzanan canlı damarlarla əlaqədə qalmaq deməkdir.