Güc, Əmanət və İmtahanın Üzləri

Güc anlayışı insan varlığının mərkəzində duran əsas məsələlərdən biridir. Adətən bu anlayış fiziki qüvvə və hökmranlıqla əlaqələndirilsə də, əslində güc daha çoxşaxəli və dərin mənalara sahibdir. Gücün bölüşdürülməsi, mənəvi mənşəyi, insandakı təzahürləri və əxlaqi prinsiplərlə əlaqəsi bu məsələni daha dərindən düşünməyə vadar edir.

İlahi Mənşə və Paylaşma Mahiyyəti

İlahi baxış bucağından güc, Allahın zatına bağlı olan və heç bir şeyə möhtac olmayan bir gücdür. Yəni Allah bir şey verdikdə, bu, Onun üçün bir azalma və ya ehtiyac anlamına gəlmir. Allahın gücünü yaratdıqlarında təcəlli etdirməsi, sadəcə Onun sonsuz comərdliyinin bir ifadəsidir. Bu paylaşım mahiyyətcə bir artım və ya qarşılıq gözləmək deyil, varlığının özündə olan mənəvi bir comərdlikdir.

İnsan baxımından isə vəziyyət bir qədər fərqlidir. İnsanın malik olduğu hər şey – istər fiziki, istər mənəvi – əslində özünə məxsus deyil, ona bir əmanət kimi verilmişdir. Həqiqi sahiblik yalnız Allaha aiddir. Bu mənada insanın “mülküm”, “qüvvəm” dediyi gerçəkdə sadəcə bir zənndən ibarətdir.

Gücün Paylaşılaraq Çoğalması

İnsani səviyyədə gücün bölüşdürülməsi, iki əsas istiqamətdə qiymətləndirilə bilər:

• Mənanın paylaşılması – Əgər paylaşdığımız bir anlamdırsa, məsələn, bir bilgi və ya hikmətdirsə, bu, paylaşdıqca azalmaz, əksinə çoxalar. Bilik verdikcə, bu bizdəki bilgini azaltmır, əksinə daha da dərinləşdirir.

• Maddənin paylaşılması – Maddi əşyalar fiziki olaraq bölündükdə sayca artmazlar. Amma nəticə və təsir baxımından “çoxalma” müşahidə oluna bilər. Məsələn, bir parça çörəyi bölüşmək onun kəmiyyətini artırmasa da, doğurduğu mərhəmət, yaxşılıq və ehtiyacın ödənməsi mənəvi baxımdan böyüyür. Bəzən bu artım ilahi bərəkət, birlikdən doğan güc və ya parçalanmış imkanların birləşdirilməsi ilə izah olunur. Bu, xüsusilə "vəhdət" – yəni qüvvələrin birləşməsi – prinsipində özünü göstərir və cəmiyyət üçün müsbət nəticələr doğura bilər.

Güc: Əmanət və İmtahan

İnsanın sahib olduğunu düşündüyü hər şey – güc də daxil olmaqla – bir əmanətdir. Çünki insan bunların əsl sahibi deyil. Qurani-Kərimdə göylərin və yerin sahibi kimi Allahın göstərilməsi bu fikri möhkəmləndirir. Əslində mülkiyyət anlayışı, insanlar arasında razılaşdırılmış və rəmzi bir anlayışdan başqa bir şey deyil.

Bu əmanət eyni zamanda insan üçün bir imtahandır. İlahi qanunlar, adət-ənənələr və mənəvi dəyərlər bu əmanətin necə istifadə ediləcəyinə dair bir yol xəritəsi təqdim edir. İnsanın bu imtahanı dərk edə bilməsi üçün maddi tərəfinin arxasında gizlənmiş mənəvi və metafizik tərəfi tanıması zəruridir. Əks halda, insan yalnız gündəlik zərurətlərin içində itib-batmış bir varlıq halına gəlir və məsuliyyəti dərk etmir.

Gücün Çoxqatlı Təbiəti

Güc təkcə fiziki qüvvə və ya məcburetmə demək deyil. Güc, çox vaxt “təsir və təsirlənmə” münasibətində ortaya çıxır. Ənənəvi baxışda təsirlənmək bəzən zəiflik kimi görünsə də, bu, əksinə bir növ həssaslıq və mənəvi gücdür. Bir gözəllikdən, bir haqsızlıqdan təsirlənmək – laqeyd qalmamaq – əslində insanın içindəki gücün göstəricisidir. Yəni hiss etmək bacarığı da bir gücdür.

Müasir dünyada yalnız təsir edən olmağın ön plana çıxarıldığı bir güc anlayışı hakimdir. Halbuki, güc həm də təsirlənə bilmək, hiss edə bilmək və yönlənə bilməkdir. Bu mənada ümid, xəyal qırıqlığı, sevgi, həsrət və qorxu kimi duyğular da insanın gücünün müxtəlif formalarıdır. Hətta bəzən bir təbiət mənzərəsinin gözəlliyi qarşısında yaşanan hiss də insanı dəyişdirə və yönləndirə bilir. Bu da bir növ “yumşaq güc”dür – konkret olmayan, amma təsirli bir güc növü.

Gücün Düşməni və Əxlaqla Əlaqəsi

Gücün ən böyük düşməni, ondan daha üstün bir güc ola bilər. Amma şəxsi səviyyədə gücün əsas düşməni – insanın öz gücünü özündən bilməsidir. Bu, qürur və təkəbbürlə nəticələnir və gücü dəyərlərdən ayırır. Bu isə insan üçün təhlükəli bir haldır, çünki özünü ilahi qaynaqlardan ayırmış olur.

Gücün məqbul şəkildə işlənməsi üçün ona mütləq əxlaqi dəyərlər – xüsusən də ədalət – yoldaşlıq etməlidir. Güc əxlaqsız şəkildə istifadə olunanda, sahibini korlayır və zəhərləyir. Bu səbəbdən, gücü yalnız əxlaqi ölçülərlə birlikdə anlamalıyıq. Əks halda, ən faydalı görünən güc belə, dağıdıcı və zalım bir vasitəyə çevrilə bilər.