Unutmaq və Yaddaş

İnsan təbiəti etibarilə unutqan bir varlıqdır və bu xüsusiyyət, əslində həyatın axıcılığı üçün vacibdir. Hər şeyi daim xatırlamaq nə mümkün, nə də faydalıdır. Bəzən keçmişi yaddaşın dərinliklərinə gömmək, yolumuza davam edə bilmək üçün bir məcburiyyətə çevrilir. Bunu bir növ psixoloji müdafiə mexanizmi kimi də qəbul etmək olar.

Ancaq unutmaq sadəcə bu gündəlik və adi səviyyədə qaldıqda təhlükəli deyil. Əgər bu hal dərinləşərək insanın özünü, ailəsini, dostlarını və ümumiyyətlə formalaşdırıcı keçmişini unutmaq səviyyəsinə gəlib çatarsa, artıq burada ciddi bir problemdən danışmaq olar. Belə bir unutqanlıq, həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə dərin bir zəifliyə səbəb ola bilər.

Unutmaq, bir baxımdan, insan üçün imtahandır. Daimi olaraq özümüzə və ətrafımıza nələri unutmamağımız lazım olduğunu xatırlatmaq kimi bir məsuliyyət daşıyırıq. Elə bu səbəbdən də bəşəriyyət tarix boyu yaddaşı qorumaq üçün müxtəlif vasitələr yaradıb: yazı, ədəbiyyat, folklor, fəlsəfə, sənət və digər sahələr insan təcrübəsini ötürmək və yadda saxlamaq üçün bir növ “xatırlatma mexanizmi” kimi fəaliyyət göstərir.

Zehin isə gördüyü və eşitdiyi məlumatları birləşdirib ayıraraq yeni obrazlar, mənzərələr yarada bilir. Bu, bizim təxəyyül gücümüzün nəticəsidir. Bəzən bu yeni yaradılan təsvirlər yaddaşda yaşanmış hadisələr kimi canlanır, amma əslində, onlar gerçək deyil, zehnin qurduğu konstruksiyalardır. Bu cür hal, əgər zehni funksiyalarda pozuntu yoxdursa, narahatlıq doğuracaq bir vəziyyət deyil. Unutqanlıq hər zaman xəstəlik əlaməti sayılmır.

Bəzən isə insan keçmişini olduğu kimi deyil, istədiyi şəkildə xatırlamaq istəyir. Bu, daha çox daxili bir ehtiyacdan qaynaqlanır: xoşbəxtlik axtarışı, özünə yol göstərmək və ya gələcəyə daha ümidli baxmaq arzusu. Belə anlarda təxəyyül və yaddaş bir növ iş birliyi edir, hadisələri insanın istədiyi kimi formalaşdırır. Öz-özümüzə qaldığımız zaman, adətən içimizdə bir yazıçı kimi davranırıq: hekayələr qurur, bəzilərini pozur, bəzilərini isə təzədən yazırıq. Bu da insanın yaradıcı tərəfini göstərir.

Əgər bu proses insan şəxsiyyətini parçalayacaq həddə çatmırsa, əksinə, insanı zənginləşdirən bir xüsusiyyətdir. Bu səbəbdən də, təxəyyül və yaddaşın bu oyunu, nə qədər reala bənzəməsə də, insani və qiymətli bir haldır.