Gözəlliyin Metafizik və Fiziki Tərəfi

Gözəllik və rəhmət kimi anlayışlar yalnızca estetik duyğularla və ya zahiri formalarla məhdudlaşmır. Bu anlayışlar əslində daha dərin, daha saf – metafizik bir qatın ifadələridir. Burada gözəlliyin ən yüksək, şəkildən uzaq halı və ilahi rəhmətin hüdudsuz mahiyyəti üzərində dayanmaq istəyirik.

Metafizik Gözəllik: Özündə Varlıq

Adətən gözəlliyi ya geyimdə, ya da təbiətdəki ahəngdə axtarırıq. Amma bu, gözəlliyin daha çox zahiri tərəfidir. Həqiqi gözəllik isə, hər hansı bir kənar qaynaqdan asılı olmadan, özü-özlüyündə var olan bir mahiyyətdir. Yəni bir şeyin gözəl olması üçün nə təbii, nə də insani müdaxiləyə ehtiyacı yoxdur. O, var olduğu üçün gözəldir.

Əslində, bu cür bir gözəlliklə tam mənada qarşılaşmaq çox az insana nəsib olar. Çünki bu təcrübə forma və zahirilikdən tamamilə azad, yalnız saf varlıq anlayışına çatmış şəxslərə məxsusdur. O mərhələdə gözəllik, formaların arxasında qalan, heç bir şəklə sığmayan bir gözəllik kimi üzə çıxır.

Belə bir baxışda gözəllik, varlıq və xeyir bir nöqtədə birləşir. Artıq suallar cavab axtarmaqdan çox, bir anlayışa – birliyin mahiyyətinə yönəlir. Gözəlliyin bizə daim gözəl görünməsi isə, onun tükənməz və özündə zəruri olmasından irəli gəlir.

İlahi Rəhmət: Qüdrətin Şəkilsiz Təcəllisi

Eyni hal ilahi rəhmət üçün də keçərlidir. Biz rəhmət dedikdə çox vaxt yalnız müsbət və bəxşedici hallar düşünürük. Halbuki rəhmət təkcə bir şey vermək, yaşatmaq deyil – eyni zamanda almaq, bağlamaq və son vermək də rəhmətin bir təzahürüdür. Rəhmətin də, qüdrətin də bir forması yoxdur. İlahi aləmdə artıq şəkil və görünüş anlayışı əhəmiyyətini itirir – hər şey saf və yalın həqiqətə çevrilir.

Burada bir mühüm fərqi qeyd etmək lazımdır: Allah üçün bir əməl rəhmət sayıla bilər, amma bu o demək deyil ki, həmin əməl bizim üçün də mütləq xeyirli olacaq. Məsələn, bir hadisənin ilahi plan daxilində yerinə yetirilməsi, Allah qatında rəhmət sayılır, amma insan bu nəticəni zahirən belə qiymətləndirməyə bilər (yəni ümumi mənzərəni görməyə bilər). Lakin ümumi baxışdan hər şey, Allahın feli olaraq, rəhmətin bir formasıdır.

Gözəlliyin Fərqli Təcəlliləri

Bu saf və formasız gözəllik, müxtəlif qatlarda fərqli şəkillərdə üzə çıxır:

• Sifətlər səviyyəsində: Allahın sifətləri – elm, iradə, qüdrət – gözəlliyin müxtəlif tərəflərini ifadə edir. Elm – varlığın mənası, qüdrət – hərəkətin qaynağı, iradə – formaların yaranma səbəbidir. Bu sifətlər sayəsində gözəllik bizə daha tanış və hiss edilə bilən hallarda çatır.

• Əməllər səviyyəsində: Bütün kainat – ulduzlardan tutmuş insana qədər, yağışdan fəsillərə qədər – ilahi əməl kimi qiymətləndirilə bilər. Burada gözəllik artıq konkret hadisələr, varlıqlar, münasibətlər və proseslər şəklində bölünərək qarşımıza çıxır. Amma bu parçalanma onun birliyinə və formasız mahiyyətinə zidd deyil – əksinə, onun zənginliyinin ifadəsidir.

Nəticə olaraq, gözəllik və rəhmət varlığın ən dərin qatında şəkildən, formadan və zaman məfhumundan azad, vahid və təmiz bir reallıqdır. Biz onu sifətlər və əməllər səviyyəsində müxtəlif formalarda hiss etsək də, onların gerçək kökü bir olan o formasız, müqəddəs mahiyyətə dayanır.