Güc: Qüdrət və İnsan Həyatındakı Yeri

Güc anlayışı, gündəlik dildə fiziki qüvvə və təsir dairəsi ilə əlaqələndirilsə də, əslində mövcudluğun ən əsas ontoloji təməl prinsiplərindən biridir. Bugünkü dildə "güc" dediyimiz anlayış, klassik mətnlərdə və dini düşüncədə daha çox "qüdrət" kimi keçir. Qüdrət — uşaqlıqdan bizə öyrədilən Allahın sübuti sifətlərindən biri olaraq — xalis, təmiz gücün ifadəsi kimi çıxış edir.

Qüdrətin Ümumbəşəri Tətbiqi

Adətən qüdrəti insanlar arasında güc münasibətləri kontekstində düşünməyə öyrəşmişik. Amma əslində, kainatda baş verən bütün hadisə və proseslərin arxasında məhz qüdrət dayanır. Hər bir əməl, hər bir dəyişiklik, hər hansı bir varlığın meydana gəlməsi — bunların heç biri qüdrətsiz baş tuta bilməz. Bu baxımdan qüdrət, klassik fəlsəfədə "ümumi işlərin mənbəyi" və ya daha texniki dillə desək, ontologiyanın mərkəzi anlayışlarından biridir. İlahi bir xarakter daşıyan bu qüvvə, var olan hər şeyi həyata keçirən, əsas hərəkətverici prinsipdir.

Qüdrət və Əxlaq: Aralarındakı Münasibətin Təbii Sərhədləri

İlk baxışda gücü dəyərlə əlaqələndirmək təbiidir. Lakin məsələni dərinliklə düşünəndə ortaya çıxır ki, saf güc — yəni xalis qüdrət — öz mahiyyətində nə yaxşıdır, nə də pis. O, öz-özlüyündə hər hansı bir əxlaqi sistemə tabe olmur və müəyyən bir forma ilə məhdudlaşmır. Məsələn, görmək, eşitmək, toxunmaq və digər gündəlik duyğular belə qüdrətin təzahürüdür. Bu mənada qüdrət, varlığın bütün formalarını əmələ gətirən bir prinsiptir və onu istiqamətləndirən daha üstün bir əxlaqi norma yoxdur.

Bu fikir heyvanlar aləmi üzərindən daha aydın görünür: məsələn, bir aslanın ceylanı ovlaması hadisəsi. Ceylan üçün bu, faciədir, amma biz aslanın bu davranışını nə əxlaqi baxımdan qınayırıq, nə də onu "qatil" adlandırırıq. Çünki burada nə niyyət var, nə də əxlaqi seçim. Aslan sadəcə sağ qalmaq instinkti ilə hərəkət edir. Bu, bizə göstərir ki, qüdrət mahiyyət etibarilə əxlaqi kateqoriyaların fövqündə dayanır — bu, bir varlıq reallığıdır.

İslam Düşüncəsində Qüdrət və Əxlaq

İslam fəlsəfəsində bu mövzu ətrafında ciddi mübahisələr olub. Mötəzilə məktəbinə mənsub olan alimlər hesab edirdilər ki, qüdrət — hətta İlahi qüdrət belə — müəyyən mütləq əxlaqi prinsiplərə tabe olmalıdır. Onlar üçün məsələn, "ədalət" elə bir prinsiptir ki, nəinki insanlar, hətta Allah da ona uyğun davranmalıdır (məcburdur).

Lakin bu yanaşma ümumi İslam düşüncə sistemində əsaslı qəbul olunmayıb. Sünni ənənəyə görə, qüdrət o qədər ümumi və hər şeyi əhatə edən bir anlayışdır ki, onu hansısa dəyərə tabe etmək mümkün deyil. Əksinə, dəyərlərin özü belə bu qüdrətin sayəsində formalaşır. Bu baxışa görə, Allah hər hansı bir əxlaqi norma ilə məhdudlaşdırıla bilməz. "Allahın əxlaqı ilə əxlaqlanmaq" kimi ifadələr isə ya sufizm kontekstində Allahın ad və sifətləri ilə kamilləşmək mənasında başa düşülür, ya da fəlsəfi-fiqhi düşüncədə bədii və məcazi anlam daşıyır.