Gözəllik Qavrayışı: Sadə Görünüşdən Dərin Mənaya

Gözəllik – insanın var olduğu gündən bəri ardınca qaçdığı, amma yalnız bir tərəfdən yanaşdıqda çaşqınlıqlara və hətta fəlakətlərə səbəb olan çoxşaxəli bir anlayışdır. Tarix boyu bəzi elm adamlarının “üstün irq” yaratmaq cəhdləri, əslində gözəli axtarmaq niyyətinin yanlış istiqamətdə yönləndirilməsinin acı nəticəsidir. Çünki fiziki genlər mükəmməl sayılsa da, digər insani keyfiyyətlərin arxa plana atılması insanın bütövlükdən uzaq düşməsinə gətirib çıxarır. Fiziki gözəllik əlbəttə ki, özlüyündə pis deyil. Amma təkcə ona fokuslanmaq, insanın iç dünyasını, qabiliyyətlərini və əxlaqını kölgədə buraxa bilər.

Gözəlliyin Tək Tərəfli Olmayan Mahiyyəti

Gözəllik sadəcə zahiri görünüşlə ölçülə bilməz. O, çoxqatlı və müxtəlif istiqamətlərdən baxıldıqda daha doğru anlaşılır. Bir əşya, bir canlı və ya bir insan haqqında danışarkən gözəllik təkcə forma ilə yox, onun mahiyyəti və funksiyası ilə birlikdə meydana çıxır:

• Məsələn, bir əşyanın istifadə rahatlığı və davamlılığı da onun gözəlliyinə daxildir.

• İnsan və digər canlılar üçün isə fiziki görünüş, davranış, zəka, əxlaq və bacarıqlar birlikdə gözəlliyi yaradır.

• Hətta forma daşımayan bir səs və ya bir duyğu da gözəl sayıla bilər – bu isə gözəlliyin görünən çərçivələri aşdığını sübut edir.

Əgər gözəlliyin bu kompleks strukturu nəzərə alınmasa, o zaman gözəllik yarımçıq və bəzən də mənasız hala düşə bilər. Antik dövr filosofları da insan gözəlliyini sadəcə fiziki forma ilə yox, onun varlığı və kamillik dərəcəsi ilə əlaqələndirirdilər. Hətta Peyğəmbərimizin (s.ə.s) "kevni cami" – yəni bütün varlıq sahələrini özündə toplayan – kimi təsvir olunması da göstərir ki, bütövlük olmadan həqiqi gözəllikdən danışmaq çətindir.

Gözəlliyin Dərk Olunması: Üç Pilləli Yanaşma və Uyum

Bəzən gözəllik anlayışını yalnız forma ilə əlaqələndiririk. Amma əslində gözəllik, bir varlığın içindəki nizamı, yaxşılığı və kamilliyi görə bilmə qabiliyyətimizlə bağlıdır. Bu idrakın yaranması üç əsas mərhələdən keçir:

1. Qavranılan varlığın öz daxili vəziyyəti – onun içindəki harmoniya, nizam və yaxşılıq.

2. Qavrayan şəxsin vəziyyəti – insanın öz idrak səviyyəsi, açıq ürəkliliyi və münasibəti.

3. Qavrayanla qavranılan arasında uyğunluq – yəni aradakı əlaqənin düzgün qurulması.

Əgər bir gözəllik bizə təqdim olunur, amma onu qavrama vasitələrimiz – məsələn, eşitmə və ya görmə duyğularımız – uyğun deyilsə, biz o gözəlliyi hiss edə bilmərik. Məsələn, ən gözəl rəsm əsərini kor bir insana, ən gözəl musiqini isə kar birinə təqdim etsək, bu, onlar üçün bir məna ifadə etməz. Cəmal Süreyanın “Gözəlsən, sevgilim, amma çox yaxından” deməsi də, bu uyğunluğun – yəni qəlblə, hisslə, yaxınlıqla qurulan əlaqənin – əhəmiyyətini göstərir.

Əgər insan olaraq ətrafımızla əlaqə qurma qabiliyyətimizi daraldırıqsa, o zaman gözəlliyi qavrama imkanımız da zəifləyir. Bu da bizi həyatdakı yaxşılıq və kamillikdən uzaqlaşdırır. "Allah gözəldir və gözəli sevir" (Müslim) hədisi isə bizə göstərir ki, gözəllik Allahın sevdiyi və yaratdığı hər şeydə var; bizim çirkin saydığımız şeylər isə, əslində bizim məhdud və natamam baxışımızın nəticəsidir.

Estetik Axtarış və Gözəllikdə Tarazlıq

Estetika – gözəlliyin mahiyyətini araşdıran elmdir. Estetik cərrahiyyə də daxil olmaqla, həyatımızda gözəlliyə yönələn hər cəhd, insanın gözəl olanı axtarmasının təzahürüdür. Amma bu axtarışın özü də müəyyən bir ölçüdə olmalıdır. İfrata qaçmaq və ya gözəlliyə yalnız bir istiqamətdən yanaşmaq insanı özündən uzaqlaşdırar.

Bu tarazlığı qorumaq üçün bizə lazımdır:

• Nəyi "həqiqətən yaxşı" hesab etdiyimizi anlaya bilək.

• Doğru və dürüst məlumatlara sahib olaq.

• Davranışlarımızın isabətli olub-olmadığını dərk edək.

İnsanların gözəl görünmək üçün etdiyi əməliyyatlar, seçdiyi geyimlər, sənət və elm sahəsində göstərdiyi fəaliyyət – bütün bunlar yalnız bir məqsədə xidmət etməlidir: Gözəl və faydalı olanı tapmaq. Ancaq bu “gözəl” həqiqətən faydalıdırmı? Bu sualın cavabı isə əxlaq, siyasət və sosial elmlərin maraq dairəsinə daxildir. Gözəllik anlayışımızın dəyəri və tərəfi, əslində varlığa və həyata necə baxdığımızla sıx şəkildə bağlıdır.

Əgər həyatın mahiyyətinə dair sağlam və bütöv bir baxışımız yoxdursa, hansı gözəlliyin daha üstün olduğunu müəyyənləşdirməkdə də çətinlik çəkəcəyik. Gözəllik yalnız formadan ibarət deyil – o, varlığın öz mahiyyətindən doğur.