Qüdrət və Əxlaqın Həddi

Qüdrət anlayışı varlığın təməl qatlarından biridir. Ancaq bu qüvvə müxtəlif varlıq səviyyələrində fərqli şəkildə təzahür edir. Ən əsası isə odur ki, həqiqi və mütləq qüdrətlə məhdud və nisbətən olan qüdrət arasında ciddi bir fərq mövcuddur. İnsan və digər canlılar məhz bu ikinci kateqoriyaya aiddir və onların malik olduqları qüdrətin mənşəyi, məzmunu və nəticələri üzərində dərindən düşünmək vacibdir.

Məhdud Qüdrətin Mahiyyəti

İnsan da daxil olmaqla, heç bir məhdud varlıq tam və mütləq qüdrət sahibi deyil. Bu cür qüdrətin iki əsas özəlliyi var:

1. Qaynağın Şəxsin Özünə Məxsus Olmaması: Məhdud qüdrətin ən əsas xüsusiyyəti odur ki, onun mənşəyi bizim özümüz deyilik. Bizim gücümüz, enerjimiz, imkanlarımız daim xarici bir mənbədən gəlir. Məsələn, bədənimizin fəaliyyət göstərə bilməsi üçün qida qəbul etməyimiz zəruridir. Bu, yalnız insanlara deyil, bütün canlılara və hətta cansızlara da aiddir – onların varlığı və qüdrəti davamlı şəkildə dəstəyə ehtiyac duyur.

2. Əhatə Dairəsinin Məhdud Olması: Kosmosda və varlıqda əhatəli, sonsuz bir qüdrət mövcuddur. Ancaq insanların fərdi və ümumi qüdrəti bu ümumi güclə müqayisədə o qədər zəifdir ki, demək olar ki, yox kimidir.

Məhdud Qüdrətin İstifadə Qaydaları

Bu iki əsas xüsusiyyət bizə sadə, amma dərin bir nəticə verir: Məhdud qüdrət, mütləq qüdrət kimi istənilən formada istifadə edilə bilməz. Əgər bir varlığın qüdrəti məhduddursa, o, özünü gücün sahibi kimi aparmamalı, sanki heç vaxt tükənməyəcəkmiş kimi davranmamalıdır. Bu isə o deməkdir ki, məhdud qüdrətə malik olan hər bir varlıq üçün müəyyən sərhədlər müəyyənləşdirilməlidir – bu sərhədlər də məhz əxlaq və dəyərlərlə tənzimlənir.

Əgər mütləq qüdrət üçün əxlaq axtarmaq mənasız görünürsə, məhdud qüdrət üçün bu, labüd və qaçılmazdır. Bu qaydalar təkcə insanlar üçün deyil, digər canlılar üçün də keçərlidir. Heç bir canlı "sonsuz gücə malikəm" iddiası ilə hərəkət edə bilməz. Məsələn, bir aslanın gedib qarışqa ilə savaşmadığı kimi, hər varlıq öz "təbiətinə uyğun" sahədə mübarizə aparmalı, yalnız öz imkanları çərçivəsində hərəkət etməlidir. Əks halda, bu sərhədlərə məhəl qoymamaq nəticədə həmin qüdrətin sahibini tükəndirər və yoxa çıxarar. Bu təkcə "güc sərxoşluğu" deyil, həm də insanın öz həddini bilməməsindən qaynaqlanan bir fəlakətdir.

İnsan və Əxlaqi Məcburiyyətlər

İnsan da, digər canlılar kimi, məhdud qüdrətə malikdir və bu səbəbdən bəzi zəruri qaydalara tabe olmalıdır. Məsələn, insan bədəninə müəyyən ağırlıqdan çox yük qoyulanda onu daşıya bilməz, yaxud 20-ci mərtəbədən tullanmaq onun üçün ölümcül nəticə doğurar. Bu fiziki və bioloji məhdudiyyətlər varlığımızın bizə diqtə etdiyi sərhədlərdir. Bu sərhədləri gözardı edərək hərəkət etmək, birbaşa öz bədənimizi və mövcudluğumuzu tələyə salmaq deməkdir.

Ancaq insanı digər canlılardan fərqləndirən mühüm bir cəhət var: iradi sərhədlər. 

Birlikdə Yaşamaqdan İrəli Gələn Məcburiyyətlər: İnsan sosial varlıqdır. Birlikdə yaşamaq həmrəyliyi, qarşılıqlı münasibətləri, hisslərin ifadəsini, ehtiyacı olanlara kömək etməyi, yaxınlara və məsuliyyət daşıdığımız insanlara dəstək olmağı tələb edir. Bu, Allahın bizə verdiyi bir xüsusiyyətdir və heyvanlarda da müşahidə olunur: növün və cəmiyyətin davamı üçün qaydalara riayət olunmalıdır. Əgər bu qaydalar pozularsa, qüdrət tükənir, toplumlar zəifləyir, hətta yox olma mərhələsinə qədər gələ bilirlər. Qaydaları davamlı şəkildə pozanlar, əslində, öz köklərini baltalayırlar.