Yalanın Rəngi və Mərtəbələri

Mövzuya Mövlana Cəlaləddin Ruminin çox tanınmış bir sözü ilə başlamaq yerinə düşər: “Ya olduğun kimi görün, ya da göründüyün kimi ol.” Bu ifadə zaman-zaman səthi şəkildə başa düşülsə də, əslində dərin mənalar daşıyır. Göründüyümüz kimi olmağa çalışmaq – yəni özümüzü necə təqdim ediriksə, gerçəkdə də o olmağa niyyət etmək – bu, ciddi bir iradə və səyi tələb edən insani bir çağırışdır. Çünki insan, çox zaman olduğu haldan daha yaxşı görünməyə çalışır və bu da onun içindəki potensialın bir işarəsi ola bilər. Bizim xarici aləmə göstərdiyimiz obrazlar, bəzən sadəcə görünmək deyil, eyni zamanda bir dua, bir arzu və hətta bir yönəlmə də ola bilər. Sanki “mən belə olmaq istəyirəm” deyirik və bu görüntü, daxilimizdə daşıdığımız niyyətlərin təzahürüdür.

Yalanın “Rəngləri” və Dərəcələri

Maraq doğuran bir başqa məqam isə yalanın müxtəlif səviyyələri və məcazi mənada “rənglərinin” olmasıdır. Məsələn, “ağ, çəhrayı yalan” kimi ifadələrlə daha zərərsiz və bəzən xoş niyyətli görünən yalanların, kobud və aşkar şəkildə aldatmaq məqsədi daşıyan yalanlardan fərqli qəbul edilməsi geniş yayılmış bir yanaşmadır. Yeni doğulmuş bir uşağın diqqət cəlb etmək üçün etdiyi qeyri-səmimi davranışla, yetkin bir insanın eyni məqsədlə söylədiyi yalan arasında ciddi fərqlər vardır. Cəmiyyət müəyyən yaş, mövqe və şəraitlərə görə bəzi davranışlara anlayışla yanaşsa da, eyni davranış başqa bir şəraitdə qəbuledilməz ola bilər.

Bu mənada, bəzən kiminsə özünü fərqli təqdim etməsi, yaxud başqasını yanlış istiqamətə yönəltməsi – hər zaman qınanacaq bir hal deyil. İnsan olmaq bəzən bu tip halları da ehtiva edir. Lakin bu, heç də bütün hallarda yalanın günahsız və məqbul olduğunu göstərmir.

Yalanın Səbəbləri və Geniş Anlayışı

Bəs yalanın bəhanəsi varmı? Əlbəttə, hər bir davranışın arxasında bir səbəb dayanır. İnsan nəyisə etmək üçün öz daxilində bir əsas tapır. Amma bu səbəb hər zaman o davranışı haqlı çıxarmağa kifayət etmir. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, “yalan” anlayışını sadəcə deyilən bir sözlə məhdudlaşdırmaq bu anlayışın mahiyyətini daraldır.

Geniş mənada baxdıqda: bəzən “yalan” dediyimiz şey, əslində həqiqətə çatma və ya ondan geri qalma halının fərqli mərhələləridir. İnsan hər zaman tamlıq halında olmur, bəzən olmaq istədiyi, çatmağa çalışdığı mənzərəni təqdim edir. Bu isə hər zaman yalan deyil, həyatın təbii axarında mövcud olan bir haldır. Əgər insan var olmağa çalışırsa, bu yolun müəyyən mərhələlərində qeyri-mükəmməl halı ilə görünməsi yalan adlandırıla bilməz – bu, bir prosesdir.