Yalanın Qatmanları və İnsan Halları

Yalan mövzusu təkcə sadə bir dil hadisəsi deyil, bəlkə də insanın varlıq çətinliyinə toxunan ən mürəkkəb anlayışlardan biridir. Tarix boyunca dilçilər, filosoflar, sufilər və ədiblər bu anlayış üzərində düşünmüş, onu müxtəlif yönləri ilə izah etməyə çalışmışlar. Xüsusilə nəzəri təsəvvüf dövründə yalan məsələsi dərin məna qatlarında ələ alınmış və insan varlığının ayrılmaz bir parçası kimi dəyərləndirilmişdir.

Yalanı iki əsas mənada anlamaq mümkündür:

1. İnanc ilə İfadə Arasındakı Uyğunsuzluq

Yalanın ən çox yayılmış və tanınmış izahı budur: bir insanın daxilində düşündüyü ilə dilə gətirdiyi arasında fərq varsa, bu, yalandır. Yəni, ağlında müəyyən şəkildə inanıb düşündüyün bir şeyi əksini söyləməklə ifadə edirsənsə, bu, yalan sayılır. İslam bəlağət ənənəsində Cahızın dilindən gələn bu izaha görə, yalan xəbərin özü ilə deyil, xəbərin verdiyi məzmunun reallıqla uyğun gəlməməsi halıdır. Və bu izah uzun əsrlər boyunca qəbul olunmuşdur.

Ancaq bu izah bəlkə də çox ümumi bir vəziyyəti ifadə edir. Çünki hər birimiz gündəlik həyatımızda hisslərimizi, düşüncələrimizi tam şəffaf şəkildə ifadə etməkdə çətinlik çəkirik. Daxili ilə xarici arasında hər zaman tam uyğunluq olmayan bir hal insan təcrübəsində normal sayılmalıdır. Bu baxımdan, yalan bəzən sandığımız qədər "böyük bir günah" deyil, sadəcə insan təbiətinə xas bir çətinlikdir.

2. Yalanın Daha Dərin və Varlıq Qatları

Yalanın ikinci və daha geniş mənası isə artıq təkcə bir söz deyil, bir varlıq halıdır. Bu anlayışda yalan, insanın özünü tam ifadə edə bilməməsi, olduğu ilə göründüyü arasında məsafə olması və davamlı şəkildə "olmağa" çalışması ilə bağlıdır.

• Məcazla əlaqəsi: Bəlağət elmində bir sözün ilkin qoyulduğu mənada işlənməsi "həqiqət", əlaqə vasitəsilə başqa mənada işlədilməsi isə "məcaz" adlanır. Məsələn, "qapı qolu" ifadəsindəki "qol" sözünün istifadəsi məcazdır. Hətta "istiarə" və "kinayə" kimi daha dərin dil anlayışları da burada rol oynayır. Bu məcazlar yalnız dili deyil, bəlkə də bizim varlıq tərzimizi ifadə edir.

• Varlıq vəziyyətlərimiz: Bir şeyi tam olaraq yaşaya bilmədiyimiz, dərk etmədiyimiz və ya ifadə edə bilmədiyimiz zamanlarda, əslində, məcazlar içindəyik. Yəni düşüncəmiz, hisslərimiz və davranışlarımız bəzən birbaşa həqiqətə toxunmur, onun ətrafında dolaşır.

• Olduğumuz kimi görünməmə: Gündəlik həyatımızda bir çox halda olduğumuzdan fərqli görünməyə çalışırıq. Bu isə zahirən "yalan" kimi görünə bilər. Lakin bu, bəlkə də insanın özünü ifadə etmə, başqasına təsir etmə və ya cəmiyyət içində yer tapma cəhdidir. İnsan özü olmayanda bir şeyi təqlid etmiş olur. Bu təqlid isə yalanın başqa bir səviyyəsidir.

• Natamamlıq və tamamlanma ehtiyacı: İnsan natamam bir varlıqdır. Həyatı boyunca öyrənmək, inkişaf etmək, dolmaq və yetkinləşmək istəyir. Bu isə əslində natamam haldan tamlığa doğru bir yolçuluqdur. Bu yolçuluqda insan daim bir şeyə çatmağa, bir şeyi əldə etməyə, bir boşluğu doldurmağa çalışır. Bu baxımdan insanın bütün fəaliyyəti, gerçəyə doğru bir yol axtarışıdır. Burada "yalan" təkcə yanlış söz deyil, bəlkə də hələ olmadığı bir şeyi yaşamaq istəyi və səyidir.

Yalanın Varlıq Zəruriliyi

Bu ikinci anlayış – yalanın varlıqla bağlı, çoxqatlı mahiyyəti – o qədər təməl və genişdir ki, artıq bəzən bu halı “yalan” adlandırmağa belə çəkinirik. Çünki bu hal bizə yad deyil, əksinə, bizə xasdır. Həqiqəti olduğu kimi yaşamaq və ifadə etmək gücü yalnız Allah-Təalaya məxsusdur. İnsan isə daim bir “olma”, bir “yetkinləşmə” mücadiləsindədir. Bu baxımdan yalan, insanın təbii halıdır – sadəcə bir xəbərin doğru olmaması deyil, bir varlıq olaraq tamamlanmağa çalışan insanın yol yoldaşıdır.