Həyat və ölüm bəşər varlığının ən fundamental məsələlərindən sayılır. Bu iki anlayışla bağlı dərk və yozumlar tarix boyu müxtəlif dinlər və düşüncə sistemləri tərəfindən formalaşdırılsa da, İslam baxış bucağı bu mövzuya daha dərinlikli və prinsipial yanaşır.
Həyatın Üstünlüyü və Varlıq Arzusu
Həyatın ölümə nisbətən daha üstün görünməsi, ölüm məsələsinin əsas aspektlərindən biri kimi çıxış edir. İnsanlar, varlıqdan ayrılmaq istəmədikləri üçün həyatlarını davam etdirmək istəyirlər. Varlıq o qədər cazibədar və ləzzətlidir ki, hər hansı bir canlının onu qorumaq naminə hər şeyini fəda etməyə hazır olması təbiidir. Bu hal yalnız insanlara məxsus deyil; heyvanlarda da müşahidə edilə bilən bir instinktdir.
İnsanın Mahiyyəti: Ruhani Varlıq Olmaq
Peyğəmbərlər, ariflər və ilahi təlim sahibləri insanın təkcə maddi varlıqdan ibarət olmadığını, əslində ruhani bir varlıq olduğunu qeyd etmişlər. Bədən insanın görünən tərəfi olsa da, "mən" hissi, yəni fərdi şüur, bədən üzərində qurulmuş deyil. Bədən mütəmadi dəyişən və ötəri bir struktura malikdir. Halbuki "mənlik" hissi dəyişməz və sadədir. Bu səbəbdən, insan şüurunun yalnız bədənlə izah edilməsi qeyri-mümkündür. Əgər belədirsə, deməli, bədən ruhun məkanı deyil, yalnız bir vasitəsidir.
Axirət İnancı və Ölümün Həqiqi Mənası
Ruhun bədəndən ayrıldıqdan sonra başına gələcəklərlə bağlı məlumatlar əsasən peyğəmbərlər vasitəsilə insanlara çatdırılmışdır. Həzrət Muhəmməd (s.ə.s) axirət həyatını, Cənnət və Cəhənnəmi ən detallı şəkildə bizə izah edən peyğəmbər olmuşdur. Bu qədər detallı məlumatın verilməsi göstərir ki, insan ölümü ilə tamamilə yox olmur; sadəcə olaraq, bir məkan dəyişimi baş verir. İnsan əslində ölümsüz bir varlıqdır, bədən isə bu dünyadakı mövcudluğumuz üçün lazım olan bir vasitədir.
Bəşəriyyətin iki ən əsas cümləsi var: "Allah var" və "axirət var". Axirət inancı insanın fərdiyyətini qoruyur və bədən dağıldıqdan sonra belə ruhani varlığının davamını təmin edir. Əgər yalnız Allahın varlığına inanıb axirəti inkar etsəydik, bu, əxlaqi dəyərlərimizi kökündən dəyişdirərdi. Axirətə inam bizi daha məsuliyyətli və əxlaqlı bir varlıq olmağa yönəldir və dünyadakı həyatı bir hazırlıq mərhələsi kimi qəbul etməyimizi təmin edir.
İslam və digər axirət inancına malik dinlər, istənilən halda - xoş ya çətin, gözəl ya çirkin - dünya həyatının əbədi bir həyata hazırlıq olduğunu vurğulayır. Bu dünyada yaşamadan axirətə hazırlaşmaq mümkün deyil, çünki həyat səhnəsi bizim ixtiyarımızda deyil, bu bir qədərdir.
Bədən: Dəyərsiz Yox, Keçid Vasitəsi
Burada sadalananlar bədənin dəyərsiz olduğunu göstərmir. Əksinə, bədən bizim üçün keçid vasitəsidir; azğın bir çayı keçmək üçün gərəkli olan körpü kimidir. Əgər bədən həqiqətən faydasız olsaydı, imanımız artdıqca ondan xilas olmaq istərdik. Amma əslində belə deyil.
“Toy Gecəsi” Metaforu
Ölümün sufilər tərəfindən “şəbi-ərus” - yəni "toy gecəsi" adlandırılması, dünyadan narazılıq deyil, qarşı tərəfdə olanın daha üstün olmasına dair bir dərkdir. Burada sevinc bədənin tərk edilməsində deyil, qovuşulacaq olan ali həqiqətdədir.
“Ölməzdən əvvəl ölmək”: Bədəni Aşmaq
Sufilərin “ölməzdən əvvəl ölmək” anlayışı, bədənin nəfsani arzularından təmizlənməsi ilə bağlıdır. İrfan əhli insanın ölüm sonrası vəziyyəti hələ bu dünyada ikən hiss edə biləcəyini söyləmişlər. Riyazət və mücahədə kimi metodlarla bu halın əldə olunması mümkündür. Bu, insanın maddi aləmin çəkisindən azad olub, ruhani varlığını ön plana çıxarmasıdır.
İslamda bəzi sufilər dünyəvi məşğuliyyətləri azaldaraq ruhu müstəqil hala gətirmək istiqamətində metodlar inkişaf etdirmişlər. Lakin bu, ümumi həyatın deyil, metodoloji bir istiqamətin nəticəsidir. İslam bizə öyrədir ki, Allahın razılığı yalnız niyyətdə deyil, əməlin özündə də təcəlli edir. Qulluq anlayışı həyatdan ayrılmış bir vəziyyət deyil, əksinə, həyatın hər sahəsinə yayılmış bir bağlılıq formasıdır.
İnsan bu ruhani dünyanı maddi aləmi müşahidə etdiyi kimi duymağa başladıqda, artıq irfani bir mərhələyə qədəm qoyur. Amma bu halı daimi saxlamaq çətindir. Hanzala hədisi bu halı çox yaxşı izah edir: səhabələr deyirlər ki, Peyğəmbərin yanında olarkən sanki Cənnət və Cəhənnəmi görürmüş kimi olurlar, lakin gündəlik işlərə dönəndə bu hal itir. Həzrət Peyğəmbər (sav) isə bildirir ki, əgər bu halı davam etdirə bilsəydilər, mələklərlə əl-ələ tutardılar.
"Ölməzdən əvvəl ölənlər" və Əbədi Həqiqətlər
“Ölməzdən əvvəl ölmək” halını yaşamış insanlar, Allah Rəsulunun (sav) axirətə dair verdiyi xəbərlərin doğruluğunu bizzat dərk edərlər. Axirətə dair bilgi təfəkkürlə əldə ediləcək bir bilgi deyil; necə ki, xarici aləmi hisslərlə qavrayırıqsa, axirəti də müşahidə ilə anlamaq mümkündür. Bu halı yaşayanlar deyirlər ki, insan ölümü yaşamadan da "ölə" bilər; amma burada nəzərdə tutulan ölüm, bədənin fiziki ölümü deyil, öz iradəsi ilə əldə etdiyi mənəvi ölüm, yəni bədənin aşılması və ruhun önə çıxarılmasıdır.
Ölüm Qorxusu: Dadı Qaçan Bir Həqiqət
Ölüm qorxusu insanın ağzının dadını qaçıran bir hal kimi tanınır. Bu qorxu, əsasən iki səbəblə əlaqələndirilə bilər: ölümün bilinməyən və qorxulu olması, və sevdiklərdən ayrılma hissi. Şairin dediyi kimi: “Ölüm Allahın əmri, ayrılıq olmasaydı...” – burada ölümün özündən çox, onun gətirdiyi ayrılığın acısı ön plana çıxarılır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder