İslam Hüququ və İqtisadı Münasibəti | İslam İqtisadiyyatının Fiqhi Əsasları - 1

İslam hüququ və İslam iqtisadı — hər ikisi insan həyatının iqtisadi yönünü və onunla bağlı davranışlarını araşdırdığı üçün təbii şəkildə bir-biri ilə əlaqə içindədir. İslam hüququ əsrlərin dərinliyindən gələn zəngin bir irsə, özünəməxsus terminologiyaya və mükəmməl bir sistemə malik köklü bir elmdir. Bu sahə bu gün də bəşəriyyətə alternativ və ədalət əsaslı bir hüquq nizamı təklif edə biləcək səviyyəyə çatmışdır. İslam iqtisadı isə nisbətən yeni bir elmi istiqamətdir. Xüsusilə XX əsrdən etibarən, iqtisadi düşüncədə İslam perspektivinin yenidən gündəmə gəlməsi ilə formalaşmağa başlamış və bu sahə müstəqil şəkildə inkişaf etmişdir. Bu qarşılıqlı əlaqə səbəbilə bəzən İslam iqtisadı, İslam hüququnun bir alt qolu kimi qəbul edilir. Halbuki bu iki elm sahəsi məqsəd, mövzu və metod baxımından bir-birindən fərqlənir. Onların arasında “bütöv və hissə” münasibəti yoxdur; daha çox bir-birini tamamlayan, bir-birindən bəhrələnən istiqamətlərdir.

Kəsişmə Nöqtəsi: Maliyyə Münasibətləri

İslam hüququ ilə İslam iqtisadı arasındakı ən mühüm ortaq sahə — “mali muaməlat” adlanan bölümdür. Mali muaməlat — alış-veriş, icarə, hədiyyə, vəkalət və ortaq sahiblik kimi iqtisadi münasibətləri tənzimləyən hüquqi sahədir. Bu, həm fiqhin, həm də iqtisadın təbii maraq dairəsinə daxildir. Ancaq hər iki sahənin araşdırma yönü bu nöqtə ilə məhdudlaşmır:

• Fəqihin gündəmi: Mali məsələlərlə yanaşı, ailə hüququ (münakəhat), cəza hüququ (uqubat), dövlətlərarası hüquq kimi çoxsaylı mövzuları da əhatə edir.

• İslam iqtisadçısının gündəmi: Fəqihin sahəsini tanımaqla yanaşı, iqtisadi sistemin təşkili, sərvətin bölgüsü, sosial ədalət və inkişaf kimi daha geniş istiqamətlərə yönəlir.

Tamamlayıcılıq və Ortaq Mənbələr

Bu iki elm sahəsi bir-birinə rəqib deyil, əksinə bir-birini tamamlayır. Hər ikisi eyni əsaslardan — Qurani-Kərim, Sünnə, İcma, Qiyas, Məsləhət, Zərurət və İstihsan kimi mənbələrdən qidalanır. Bu qarşılıqlı tamamlayıcılığın bir neçə bariz nümunəsi var:

• Hökmün mənimsənilməsi: İslam hüququ, faizin haram olduğunu və qeyri-müəyyənlik (ğarar) ehtiva edən, tərəflər arasında düşmənçilik yarada biləcək əməliyyatların dinən qəbul edilmədiyini ortaya qoyur. “Allah alış-verişi halal, faizi isə haram etmişdir” (əl-Bəqərə, 275) ayəsi bu prinsipin əsasını təşkil edir.

• İqtisadçının rolu: İslam iqtisadçısı, bu prinsipi şübhəsiz qəbul edərək, faizsiz maliyyə mexanizmlərini araşdırır və inkişaf etdirir. O, bu məsələni yenidən mübahisəyə çevirmir, sadəcə fiqhın ortaya qoyduğu prinsipi öz sahəsinə tətbiq edir.

• Mənfəət anlayışı: Fəqih icarə müqaviləsini şərh edərkən, müqavilənin mövzusunun əşyanın özü deyil, ondan əldə edilən istifadə hüququ — yəni “mənfəət” olduğunu əsas götürür. Fiqh alimləri bu anlayışı kəlam elminin “cövhər və əraz” bölgüsündən götürərək hüquqi dəyərləndirmə aparır, lakin fəlsəfi yönünü araşdırmaqla məşğul olmurlar.

İqtisadi Sistem və Müasir Dövr

İslam dini, müsəlmanlara müəyyən bir iqtisadi sistem məcburiyyəti qoymamışdır. Qurani-Kərim iqtisadi münasibətlərin əsasını təşkil edən ümumi və ədalət yönümlü prinsiplər bəyan etmişdir. Məsələn,

• ticarətin qarşılıqlı razılığa əsaslanması,

• borc və mali öhdəliklərin yazılı şəkildə qeyd olunması,

• şahid və təminat kimi vasitələrin istifadəsi kimi hökmlər, insanların arasında zülm və ədalətsizliyin qarşısını almağa yönəlib.

Qurani-Kərim iqtisad kitabı deyil, amma iqtisadi həyat üçün yol göstərən bir qaynaqdır. İslam iqtisadi sistemi isə, bu ümumi prinsipləri əsas alaraq, hər dövrün və cəmiyyətin özünəməxsus şərtlərinə görə formalaşdırılmalıdır. Tarix boyu müsəlman alimlər “Kitabül-Kəsb”, “Kitabül-Əmval”, “Kitabül-Xərac” kimi əsərlərlə öz dövrlərinin iqtisadi məsələlərinə işıq tutublar. XX əsrdə isə müsəlman ölkələrinin müstəqillik hərəkatları ilə birlikdə Qərb iqtisadi anlayışlarını İslam dəyərləri ilə uzlaşdırmaq cəhdləri artdı və bunun nəticəsində “İslam iqtisadı” müstəqil bir sahə kimi ortaya çıxdı. Bu gün də İslam iqtisadçıları yeni maliyyə məhsulları və nəzəriyyələr üzərində işləyərkən fiqh alimləri ilə daim fikir mübadiləsində olurlar. Bu əməkdaşlıq, həm nəzəri, həm də praktik səviyyədə İslam iqtisadi düşüncəsinin sağlam və əsaslı şəkildə inkişafını təmin edir.