Gündəlik dildə tez-tez işlətdiyimiz “güc” sözü, əslində yeni dilin ifadəsidir; köhnə ədəbiyyatda bunun qarşılığı “qüdrət”dir. Qüdrət, gücün ən saf və təməl halını bildirən əsas anlayışdır. Allahın subuti sifətləri arasında da bu anlayış yer alır: həyat, elm, eşitmə, görmə və qüdrət. Ona görə də, qüdrət həm məna çalarları, həm də işlənmə sahəsi baxımından olduqca geniş bir anlayışdır.
Adətən gücü insanlararası münasibətlər, idarəetmə formaları və sosial dinamika ilə əlaqələndiririk. Halbuki kainatda baş verən bütün hadisələr – ən kiçik hərəkətdən tutmuş ən böyük kosmik proseslərə qədər – qüdrətin ətrafında formalaşır. Qüdrət olmasa nə hadisə baş verər, nə də hansısa varlıq fəaliyyət göstərə bilər. Buna görə də qüdrət həm qədim düşüncədə, həm də fəlsəfədə varlığın əsas sütunlarından biri sayılır. Qüdrətin ilahi xarakteri də buradan doğur: varlığın hər mərhələsində o, özünü göstərir. Görmək, toxunmaq, qoxulamaq – bütün bu insani hərəkətlər də qüdrətin verdiyi imkanla gerçəkləşir. Cazibə qanununun işləməsindən tutmuş bir əlin bir əşyanı qaldıra bilməsinə qədər hər şeyin arxasında yenə qüdrət dayanır.
Qüdrəti bütöv varlıq ölçüsündə düşündükdə, onun özlüyündə heç bir dəyəri yoxdur. Saf güc nə yaxşıdır, nə pis; o, hər hansı əxlaqi kateqoriyaya tabe deyil. Yalnız müəyyən formaya girdikdə yaxşılıq və ya pislikdən danışmaq olur, amma qüdrətin özü heç bir qəlibə sığmır. Bu neytrallıq xüsusilə insan xaricində daha aydın görünür. Məsələn, bir insanın haqsız yerə başqasını öldürməsi aydın şəkildə pisdir, amma bir aslanın ceyranı ovlaması pislik hesab edilmir. Çünki orada əxlaqi məsuliyyət yoxdur, sadəcə təbiət qanunu işləyir. Bu səbəbdən heyvanlara “qətl” kimi etik kateqoriyalar tətbiq etmirik.
Qüdrətin əxlaqi prinsiplərlə əlaqəsi İslam düşüncə tarixində mühüm bir mövzu kimi geniş şəkildə müzakirə olunub.
1. Mötəzilə ənənəsi
Mötəzilə alimləri həm insan azadlığını əsaslandırmaq, həm də Allahı hər cür zülmdən uzaq tutmaq üçün əxlaqi prinsipləri insan və Allahdan müstəqil “obyektiv dəyərlər” kimi qəbul ediblər. Onlara görə, məsələn, “ədalət” adlı bir prinsip var və həm insan, həm də Allah bu prinsipi pozmamalıdır. Bu yanaşma ilahi qüdrətin təsir dairəsini məhdudlaşdıran bir fikirdir: yəni Allah belə bu əxlaqi qanunları keçə bilməz.
2. Sünni ənənə və digər düşüncə məktəbləri
Sünni məktəblər isə bu fikri qəbul etməyib. Onlara görə, yaxşı və pis – ancaq ilahi iradə ilə müəyyənləşən anlayışlardır. Allahdan və varlığın öz mahiyyətindən üstün hər hansı bir “müstəqil əxlaq qanunu” ola bilməz. Çünki qüdrət varlıq qədər geniş və əsaslı bir anlayışdır; onu aşan bir norma düşünmək mümkün deyil. Bu baxımdan, qüdrət əslində dəyərdən asılı olmayan bir prinsipdir. Xüsusi hallarda yaxşı və ya pis nəticələr doğuran şeylərin arxasında dayanan daha böyük, daha ümumi bir təməl kimi anlaşılır. Təsəvvüfdə işlənən “Allahın əxlaqı ilə əxlaqlanmaq” ifadəsi də bu səbəbdən məcazi qəbul edilir; çünki Allahın əxlaqdan asılı olan bir mahiyyəti yoxdur.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder