Qüdrətin Hüdudları: Əxlaqın Doğuşu

Güclülərin əxlaqından bəhs etmək adətən daha çox diqqət çəkir, amma əslində əsas mövzu hədsiz deyil, məhz məhdud gücə sahib varlıqların hansı qaydalar və sərhədlər içində hərəkət etmək məcburiyyətində olmasıdır. Çünki mütləq qüdrət sahibi üçün sərhəd müəyyənləşdirmək çətin olduğu halda, məhdud gücün təbiəti qaydanı özü ilə gətirir.

Qüdrətdən danışanda bizim — yəni mütləq gücə malik olmayanların — iki mühüm xüsusiyyəti ortaya çıxır:

1. Qüdrətin qaynağı özümüz olmur.
Əlimizdəki güc davamlı olaraq xaricdən gələn bir qaynağa bağlıdır. Bu, təkcə insanlara yox, bütün canlılara aiddir. Heç bir məxluqun gücü öz-özünə ayaqda qalmır; daim dəstəyə və yenilənməyə ehtiyac duyur. Bizdə bunun ən görünən tərəfi bədənin gücünü qorumaq üçün mütləq qida alma ehtiyacıdır.

2. Qüdrətimizin hüdudu var.
Evdə, cəmiyyətdə və ya kainatda nə qədər böyük güclər mövcud olsa da, insanın şəxsi qüdrəti çox məhduddur. Hətta bütün insanların gücü birləşsə belə, mütləq qüdrət yanında heçə bərabərdir.

Bu iki xüsusiyyət vacib bir nəticəyə gətirir: Məhdud güc, mütləq güc kimi istifadə oluna bilməz. Məhdud qüdrətə sahib bir varlıq, sanki güc ona məxsusmuş kimi və heç vaxt tükənməyəcəkmiş kimi davranarsa, özünü həlaka aparar. Bu səbəbdən, güc nə qədər məhduddursa, ona o qədər sərhəd qoymaq mümkündür. Əxlaq da, dəyər də əslində bir sərhəddir. Məhdud gücə sahib varlıq üçün qayda axtarmağın özü zərurətdir. Bu qaydalar yalnız insanlara aid deyil, bütün canlılara şamildir:

• Heç bir canlı, sanki gücü sonsuzmuş kimi davrana bilməz və buna haqqı yoxdur.

• Məhdud qüdrət, hər şeylə qidalana bilməz; onun davamı üçün uyğun olan şeylərlə bəslənmək məcburidir.

• Hər şey üzərində hökm qurmaq mümkün deyil; məhdud güc ancaq öz təsir dairəsinə daxil olanlarla mübarizə aparır. Məsələn, bir aslanın gedib qarışqa ilə savaşması məntiqsizdir.

Məhdud qüdrət öz təbiətində sərhəd tələb edir. Bu sərhədləri pozan varlıq isə özünü tükəndirir, dağıdır və nəticədə yox olur. Bu, sadəcə “güc sərxoşluğu” deyil; gücün mahiyyətini düzgün qiymətləndirməməkdən doğan bir tənəzzüldür. Tarixdə dövlətlərin və cəmiyyətlərin yıxılması da çox vaxt bu həqiqətlə izah olunur.

İnsan da digər canlılar kimi müəyyən məcburi sərhədlərə tabedir. Məsələn, insan 20-ci mərtəbədən tullanmağa uyğun yaradılmayıb, cazibə qanununu ləğv etmək gücü də yoxdur. Bu sərhədləri görməzdən gəlib gücünü yanlış istifadə etsə, bədəni məhv olar. Amma insanı digər canlılardan fərqləndirən mühüm bir cəhət də var: İnsan özünə könüllü sərhədlər qoya bilir. Bu könüllü sərhədlər iki yerə ayrılır:

1. Birlikdə yaşamağın tələb etdiyi sərhədlər: İnsan cəmiyyətdə yaşadığı üçün yardımlaşma, alış-veriş, qarşılıqlı davranış, sevgi ifadəsi, qəzəbin nəzarətdə saxlanması, çarəsizə dəstək olmaq kimi öhdəlikləri var. Bu, təkcə insana məxsus deyil — ailə və ya sürü halında yaşayan heyvanlarda da oxşar qaydalar mövcuddur.

2. Davamlılıq: Birlikdə yaşamaq varlığın davamını tələb edir və bu davamlılıq qaydalar olmadan mümkün deyil. Qaydalar pozularsa, birlik dağılar.

Hər kim bu qaydaları davamlı şəkildə pozarsa, əslində öz həlakını hazırlamış olar. Bu pozuntular bəzən dərhal nəticə vermir, amma zaman keçdikcə ziyan pozanı tapır. Bəzən hətta o qədər hədd aşılır ki, cəmiyyətlər bir-birini məhv etmə dərəcəsinə çatır.