Fiqh – yəni İslam hüququ – günümüzdə tez-tez müzakirəyə çıxarılan sahələrdən biridir. Xüsusilə də fiqhin müasir problemlərə həqiqətən cavab verib-verə bilmədiyi, dəyişən zamanın dini hökmlərə necə təsir etdiyi kimi suallar gündəmdədir. Bu müzakirələrin mərkəzində dayanan əsas məsələ, zaman dəyişdikcə İslam hökmlərinin də dəyişib-dəyişməyəcəyidir. Məcəllədə işlədilən məşhur bir prinsip var: “Zaman dəyişdikcə hökmlərin də dəyişməsi inkar edilə bilməz.” Bu qayda, hökmlərin tamamilə sabit deyil, müəyyən çərçivələr daxilində dəyişə biləcəyini göstərir. Amma bu dəyişiklik hər adamın öz fikrinə görə deyil, elm və metodologiya çərçivəsində, fiqh əhlinin müəyyənləşdirdiyi qaydalara uyğun şəkildə dəyərləndirilir.
Mutəqaddimun və Mutəaxxirun Ulema Fərqi
Əlimizdəki fiqh irsində mütəxəssislər “mutəqaddimun” (ilk dövr alimləri) və “mutəaxxirun” (sonrakı dövr alimləri) kimi iki əsas qrupdan danışırlar. Bu fərqin yaranmasında zamanın dəyişməsi, insanların yaşayış tərzinin, ticarət əlaqələrinin, ictimai münasibətlərin fərqlənməsi kimi amillər mühüm rol oynayıb. Məsələn, Hənəfi məzhəbinin ilk əsas mənbələrindən olan Zahirür-rivayə əsərində yer alan bəzi hökmlər, sonrakı dövrlərdə dəyişən şəraitə görə fərqli şəkildə tətbiq olunmuşdur. Bu fərqlərin formalaşmasında üç əsas səbəb xüsusi əhəmiyyət daşıyır: örf, məsləhət və sədd-i zərayi prinsipi (pisliyə yol açan vasitələri bağlamaq). Bir dövrdə insanlar üçün zərərli hesab edilən və ona görə qadağan edilən bir məsələ, başqa bir zamanda artıq həmin təhlükəni daşımadığı üçün icazəli hesab oluna bilir. Eyni şəkildə, bir vaxtlar cəmiyyətin xeyrinə olan bir hökm sonradan fəsada çevrilə bilər və o zaman hökm də dəyişməlidir.
Hansı Hökmlər Dəyişə Bilər, Hansıları Yox?
İslam hüququnda bütün hökmlər dəyişən deyil. Əsas dəyişməzlik prinsipi (adəmi-təbəddül) bunu tələb edir. Yəni dinin təməl hökmləri zamanla dəyişmir və dəyişdirilməməlidir. Dəyişiklik yalnız səbəbi dəyişən hökmlərdə mümkündür. Bu kateqoriyaya daxil olanlar əsasən bunlardır:
- Örfə əsaslanan hökmlər: Örf dəyişdikcə bu hökmlər də dəyişə bilər. Məsələn, əvvəllər bir mənzilin bir otağını görmək alış-verişdə görmə muxayyərliyini aradan qaldırmaq üçün kifayət sayılırdı. Amma müasir şəraitdə bu məntiq artıq keçərli deyil.
- Sədd-i zərayi əsaslı hökmlər: Yəni pisliyə aparan yolları bağlamaq məqsədi ilə verilmiş hökmlər.
- Məsləhət və zərurətə əsaslanan hökmlər: Zamanla insanların ehtiyacları, zərurət anlayışı dəyişə bildiyindən bu hökmlər də dəyişə bilir.
İllət və Hikmət Fərqi
Fiqhin əsas prinsiplərindən biri budur: hökmlər hikmətlərə deyil, illətlərə əsaslanır. Yəni bir hökmün varlığını tələb edən əsas səbəb (illət) nədirsə, hökm ona görə müəyyən edilir. Hikmət – yəni hökmün arxasındakı fayda – şəxsdən şəxsə, dövrdən dövrə dəyişə bildiyi üçün hökmün əsası ola bilməz. Məsələn:
- İllət: Qırmızı işıq yanırsa dayanmaq hökmü var. İllət – qırmızı işığın özüdür.
- Hikmət: Qəzaların qarşısını almaq.
Hökmləri hikmət üzərində qurmaq dinin sərhədlərini şəxsi düşüncələrə təhvil vermiş olar və bu, dini qaydaları əsassız şəkildə dəyişdirməyə gətirib çıxarar. Təsəttür kimi açıq-aşkar nasslarla müəyyən olunmuş məsələlərdə “zaman dəyişib” deyərək hökmləri yumşaltmaq isə dini təhrif etmək deməkdir.
Müctəhidlərin Fikir Dəyişmələri
Tarix boyu müctəhid alimlər zaman, məkan və şərait dəyişdikcə bəzi məsələlərdə görüşlərini yeniləmişlər. Məşhur misal: İmam Şafii Misirdə başqa, İraqda başqa fətvalar vermişdir (qövli qədim və qövli cədid). Digər bir nümunə: Qur’an öyrətməyə görə pul almaq ilk dövrlərdə caiz sayılmırdı. Sonrakı dövrdə isə dini elmlərin yox olma təhlükəsi və müəllimlərin dolanışıq çətinliyi səbəbindən caiz görülmüşdür.
Müasir Dövrdə İctihad
Bu gün tam mənada müctəhid yetişməsinin mümkünlüyü nəzəri baxımdan inkar edilməsə də, praktik olaraq çox çətindir. Çünki müasir alimlər də etiraf edirlər ki, mövcud şəraitdə hərtərəfli ictihad etmədən keçinmək olmur və müəyyən mənada hər kəs bir sahədə əvvəlkilərə istinad etməyə məcburdur. Fiqhin məqsədi dünyanı fiqhə uydurmaqdır, fiqhi dünyanın dəyişən tələblərinə görə əymək deyil.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder