Qüdrət Qarşısında Qorxu və Ümid

Qorxu insanın içində yaranan və çox vaxt öz zəif tərəflərimizi dərk etdiyimiz anda üzə çıxan bir hissdir. Əslində, nədən qorxuruqsa, o sahədə bizdə mütləq bir zəiflik var deməkdir. Bu zəifliyi gördükdə həmin vəziyyəti və ya hadisəni tam şəkildə idarə edə bilmədiyimizi anlayırıq.

Qorxu yalnız öz içimizdəki zəiflikdən doğmur; bəzən qarşı tərəfdəki və ya xarici dünyanın təhdid edən tərəflərindən də qaynaqlanır. Çox vaxt bilinməyən şeylərdən və gücümüzü qat-qat aşan qüvvələrdən qorxuruq. Hesablaya bilmədiyimiz bir qüdrət qarşında təbii olaraq həyəcan və titrəmə hiss edirik. Yəni bizdəki qorxunun səbəbi zəiflikdirsə, qarşı tərəfdəki səbəb çox vaxt bilinməməzlikdir; çünki bilinməməzlik insana böyük bir güc kimi görünür. Qorxu, qarşımızda həqiqətən bir güc olduğunu dərk etdiyimiz anda gerçək mahiyyətini tapır.

Qorxu və bilinməməzlik arasındakı əlaqəni ən gözəl şəkildə Nəsirəddin Tusinin İlxanlılar dövründə yaşanmış məşhur bir hadisəsi izah edir. Tusi, hökmdarın komandanlarını elmi investisiyaların vacibliyinə inandırmaq üçün maraqlı bir üsul seçir. Böyük bir ziyafət zamanı, hamının gözü qarşısında məclis salonunun qübbəsini çökdürür. Qübbə gurultu ilə dağılınca, komandanlar və dövlət adamları dəhşətə düşür, hərə bir tərəfə qaçır, nə edəcəklərini bilmirlər. Amma Sultan, Tusi və vəzir tam sakitdir. Tusi bu sakitliyin səbəbini belə izah edir: onlar nə olacağını əvvəlcədən bilirdilər, yəni vəziyyət onlar üçün bilinməz deyildi. Bu hadisə göstərir ki, gələcəyi anlamağa imkan verən bilgi və hazırlıq, qorxunu ortadan qaldıran ən əsas qüvvədir.

Din insanda həm qorxu hissini diri saxlayır, həm də ümidi canlı tutur. Bu vəziyyət “xauf və rəca arasında olmaq” şəklində ifadə edilir.

1. Qorxunun Diri Saxlanması (Xauf):

İnsanın qorxu hissi diri qalmalıdır, çünki bu qorxu, bizim gücümüzü tamamilə aşan bir müəyyənlikdən doğur. Qarşımızda bizimlə müqayisə olunmayacaq qədər uca, yalnız Ona ibadət ediləcək bir mütləq qüdrət var. Bu qüdrəti nə idarə etmək mümkündür, nə də yönləndirmək.

2. Ümidin Diri Saxlanması (Rəca):

Ümid isə həmin mütləq qüdrətin nəticələrini tam olaraq bilməməyimizdən qaynaqlanır. İnsan yalnız bu ilahi idarənin axışına uyğunlaşa bilər. Eyni zamanda Allahın “Mümin” — yəni təhlükəsizlik və əminlik verən — adı, həm qorxunun, həm də ümidi verən gücün eyni qaynaqdan gəldiyini göstərir.

Beləliklə, qorxu (xauf) öz gücünü tam bir bəlirlilikdən alırsa, ümid (rəca) həmin bəlirliliyin açdığı naməlum bir boşluqdan qidalanır. O naməlumluq isə insanın həm dünyada, həm də axirətdə rəhmətə, nemətə nail ola biləcəyi ümidi ilə bağlıdır.